Op 15 november 1715 werd in Antwerpen het derde Barrièretractaat ondertekend tussen keizer Karel VI van Oostenrijk, koning George I van Engeland en de Staten-Generaal van de Verenigde Provinciën. Engeland speelde een belangrijke bemiddelende rol bij de onderhandelingen.
Het verdrag voorzag in een militaire buffer tegen mogelijke Franse aanvallen. De Verenigde Provinciën kregen het recht om garnizoenen te legeren in zeven strategische plaatsen: Veurne, Fort Knokke, Ieper, Waasten, Menen, Doornik en Namen. In Dendermonde kwam een gemengd garnizoen van Nederlandse en Oostenrijkse troepen.
Ook de kwestie van de Schelde bleef ongewijzigd. Overeenkomstig de Vrede van Münster uit 1648 bleef de rivier gesloten voor de vrije internationale scheepvaart. Antwerpen bleef daardoor verstoken van vrije toegang tot de zee. Zelfs de poging van keizer Jozef II om in 1784 de vrije scheepvaart af te dwingen, mislukte.
Het Barrièresysteem hield stand tot 1781-1782, toen Jozef II een einde maakte aan de militaire regeling en de Nederlandse garnizoenen liet vertrekken. Dat was amper zeven jaar vóór het uitbreken van de Franse Revolutie.
FORT KNOKKE – EEN VERDWENEN VESTING
De omgeving van Fort Knokke behoort tot mijn vaste fietsroutes wanneer ik vanuit Lo-Reninge de Westhoek verken.
Wie vandaag naar het fort zoekt, op de grens van Reninge, Nieuwkapelle en Merkem, vindt geen herkenbare vesting meer. Alleen enkele lichte terreinverheffingen, grachten en sporen in de groene weiden herinneren aan het militaire bouwwerk dat hier ooit stond.
Bij de samenvloeiing van de IJzer en de Ieperlee lag eeuwenlang een strategische verdedigingspost.
De oorsprong gaat terug tot het einde van de zestiende eeuw. Tussen 1584 en 1591 bouwden de Spaanse troepen hier een versterking om het poldergebied te verdedigen tegen aanvallen vanuit de opstandige Nederlandse gewesten.
Tijdens de opeenvolgende Spaans-Franse oorlogen wisselde het fort meermaals van bezetter. Na de Franse verovering van de streek werd het vanaf het einde van de zeventiende eeuw onder leiding van de beroemde vestingbouwkundige Vauban uitgebouwd en gemoderniseerd.
Tijdens de Spaanse Successieoorlog veroverden Staatse troepen het fort in 1712. Bij de Vrede van Utrecht in 1713 kwam het opnieuw in Oostenrijkse handen. In 1715 werd het opgenomen in het Barrièrestelsel en kreeg het een Nederlands garnizoen.
De ligging was bijzonder strategisch: het fort bevond zich op een schiereiland tussen de IJzer en de Ieperlee. De natuurlijke waterlopen, aangevuld met grachten, aarden wallen en andere verdedigingswerken, maakten het tot een moeilijk in te nemen vesting.
Onder keizer Jozef II verloor het fort zijn militaire betekenis. In 1781 begon de ontmanteling en afbraak van de vestingwerken. Begin 1782 verlieten de Nederlandse garnizoenen de Barrièreplaatsen.
Vandaag verraden alleen nog enkele subtiele sporen in het landschap waar deze indrukwekkende versterking ooit lag.
Hoe Fort Knokke er precies heeft uitgezien, kan ik me nog altijd het best voorstellen aan de hand van een oud zwart-witplan dat ik bezit. Het hangt aan de muur van ons huisje in de Westhoek.
Wanneer ik tijdens een fietstocht opnieuw langs deze plek passeer, kijk ik telkens met andere ogen naar dat ogenschijnlijk rustige polderlandschap.
Onder die groene weiden schuilt immers een bewogen geschiedenis van, belegeringen, bezettingen, grensconflicten en militaire strategieën.
Een verdwenen fort, maar zeker geen vergeten geschiedenis.
15.11.2026
In november 751 werd, met goedkeuring van paus Zacharias, de laatste Merovingische koning, Childerik III (ca. 717-754), afgezet. Hij was de erfgenaam van een dynastie die drie eeuwen eerder haar opgang had gemaakt in de streek van Doornik.
De benaming “vadzige” of “luie koningen” is wellicht een denigrerende kwalificatie die hun opvolgers, de Karolingers, graag hielpen verspreiden om hun machtsovername te rechtvaardigen.
Het grootste deel van zijn leven bracht Childerik III overigens niet als koning, maar als kloosterbroeder door. De Frankische troon was al zeven jaar onbezet en Childerik speelde nauwelijks een rol in het openbare leven, tot de twee zonen van Karel Martel, de hofmeiers Carloman en Pepijn de Korte, in 743 besloten hem als koning naar voren te schuiven. Zij bestuurden het rijk feitelijk zelf en hadden behoefte aan een vorstelijk uithangbord. Voor dat doel werd Childerik uit zijn klooster gehaald en tot koning verheven.
Toen Carloman zich enkele jaren later eveneens in een klooster terugtrok, achtte Pepijn de Korte de tijd rijp om zelf de kroon op te eisen. Op voorspraak van paus Zacharias werd geoordeeld dat degene die de macht uitoefende ook de koningstitel hoorde te dragen. Pepijn liet zich daarop in Soissons tot koning der Franken uitroepen. Daarmee begon het tijdperk van de Karolingers, waarvan Karel de Grote, zijn zoon, de beroemdste vertegenwoordiger zou worden.
OPGESLOTEN IN SINT-OMAARS
Childerik III werd in 751 afgezet. Zijn lange haar, het symbool van het Merovingische koningschap, werd afgeknipt. Vervolgens werd hij opgesloten in de Sint-Bertijnsabdij van Sint-Omaars. Daar sleet hij de rest van zijn leven in de vergetelheid.
Zo roemloos eindigde de Merovingische dynastie. Nochtans was zij ooit begonnen met koningen die het Frankische rijk stukje bij beetje hadden uitgebouwd. Haar naam ontleent zij aan de half-legendarische stamvader Merovech. De eerste koning die echt uit de nevelen van de geschiedenis treedt, is Childerik I, wiens graf in Doornik in de zeventiende eeuw werd ontdekt. Vanuit zijn Frankische hoofdstad aan de Schelde breidde hij zijn macht uit tot aan de Somme, zowat het gebied dat we vandaag de Franse Nederlanden noemen.
Zijn zoon Chlodovech, beter bekend als Clovis, zette die expansie voort. Hij versloeg zijn rivalen in Noord-Gallië, veroverde het gebied tot voorbij Parijs en legde zo de grondslagen van een rijk dat zou uitgroeien tot het machtigste van West-Europa.
Drie eeuwen later bleef van die ooit zo roemrijke dynastie nog slechts een schaduw over. Volgens sommige bronnen liet Pepijn ook een zoon van Childerik uit het openbare leven verdwijnen, zodat elke mogelijke Merovingische troon aanspraak werd uitgeschakeld. Zeker is dat er na Childerik III geen Merovingische koning meer zou opstaan.
Daarmee verdween een vorstenhuis dat ooit vanuit Doornik aan zijn opmars was begonnen. De Merovingers herinneren ons eraan dat de wortels van het latere Frankrijk niet alleen in Parijs of het Latijnse zuiden gezocht moeten worden. Zij lagen evenzeer in de Frankische wereld van Schelde, Leie en Somme.
Een geschiedenis dus die eraan herinnert dat het rijk der Franken, waaruit later Frankrijk zou groeien, niet uitsluitend uit een Latijnse, maar uit een Germaanse traditie voortkwam. Nog vóór Parijs het centrum van de macht werd, lag de wieg van dat rijk tussen Schelde, Leie en Somme.
14.11.2026
Op 13 november 1859 overlijdt in Gent de orangist Prudens van Duyse (Dendermonde, 17 september 1804), Vlaams dichter, voorvechter van de Nederlandse taal en medeoprichter van het genootschap De tael is gansch het volk.
De naam van het genootschap ontleende hij aan een gedicht dat in 1836 verscheen in Le Courrier de la Dendre. Daarin lezen we:
“’s Lands tael is rein van vreemde smet:
De tael is gansch het volk.”
Dat Van Duyse ook belangstelling had voor het lot van de Vlamingen over de Schreve blijkt uit zijn vriendschap met Frans-Vlamingen zoals Lodewijk De Baecker (1814-1896), schrijver en voorvechter van de Vlaamse zaak in de Franse Nederlanden.
IS DE TAAL NOG GANS HET VOLK?
In mijn boek TAALMOORD lees je meer over deze beroemde zin, die volledig past in de context van de negentiende eeuw. Frans-Vlaanderen en de Franse Nederlanden vormen evenwel, tegen wil en dank van sommige Vlamingen, het bewijs dat deze uitspraak niet altijd opgaat.
De mensen van Kassel, Rijsel of Duinkerke voelen zich en noemen zich nog steeds Vlaams, ook al zijn zij inmiddels grotendeels verfranst. Met alle respect voor de strijd van Prudens van Duyse: taal alleen volstaat niet om een volk te definiëren.
Dat ervaren we vandaag eveneens bij nieuwkomers in ons land. Nederlands leren is uiteraard een conditio sine qua non. Maar een gemeenschap wordt niet alleen gedragen door een taal. Ook een gedeelde geschiedenis, culturele verbondenheid en de wil om deel uit te maken van een groter geheel spelen een rol.
In zijn gedicht Zuid en Noord verwoordde Van Duyse bovendien een heel-Nederlandse overtuiging:
“O Zuid en Noord, verbroedert met elkander,
En leve Nederland!”
Wido.
13.11.2026

Wat doe je op een regenachtige 11 november? Gisteren dook ik in de oude foto’s van mijn ouders en grootouders. Wie precies wie is, blijft vaak giswerk wanneer er op de keerzijde geen namen staan vermeld. Tante Margriet of nonkel Henri? Soms valt het niet meer te achterhalen.
Tussen de vergeelde foto’s en krantenknipsels ontdekte ik een klein artikel met foto. Mijn moeder hield zorgvuldig alles bij wanneer een bekende in de krant kwam. Boven het knipsel had ze in haar herkenbare, bijna plechtige handschrift geschreven: “Voix du Nord – Pascal eerste prijs van de school – 12 november 1969.”
Pascal Bourel (1959-2007), voor de intimi gewoon Broere, staat daar als tienjarige jongen op de foto. Hij had blijkbaar de eerste prijs van de lagere school van Kaaster gewonnen voor zijn Sint-Maartenslantaarn. Voor mijn broer zal die eerste prijs toen ongetwijfeld iets bijzonders zijn geweest.
Wellicht was de gemeente toen pas begonnen met het organiseren van een Sint-Maartensstoet. De scholen werkten mee om een oude traditie nieuw leven in te blazen.
Maar in mijn vroegste herinneringen was er nog geen stoet. Wanneer de avond viel, trokken we met enkele broers, zussen en buurkinderen van huis tot huis. Niet in een lange optocht, maar in kleine groepjes. We zongen voor een centje, een koek of een snoepje. De ouders liepen soms mee met de allerkleinsten, die wat bang waren in het donker of om ongelukken met de kaarsen te vermijden.
Al die kleine schaduwen in de pikdonkere novembernacht hadden iets magisch. Bijna elk huis deed toen nog open. Sterker nog: wij mochten van onze ouders niet eens aanbellen. De deuren gingen vaak vanzelf open zodra men het gezang of het geroezemoes op straat hoorde.
In Kaaster zongen ze een Sint-Maartenslied dat half Vlaams en half verfranst was:
Sint Maarten
boele boele boele,
À la rue d’andouille
à la rue des Capucins
Chique à la boudin
gript een stok
en slaat hem op z’n kop…
Zelf zongen we de volledige Vlaamse variante:
Sinte Maarten
Boele, boele, boele
en grypt een stok
en slaat hem op z’n kop
en dat hy daarmee deure loopt!
DE LANTAARN
Zo’n lantaarn maken was bij ons thuis een heel ritueel.
Samen met mijn vader mochten mijn broer, mijn zus en ik bij een boer uit de buurt, of in den koolhof, een mooie voederbiet uitkiezen. Vader nam vervolgens rustig zijn tijd om met de grote brames drie bieten uit te hollen en ze om te toveren tot echte lantaarns.
Hij had zelfs zijn eigen systeem bedacht om er een handvat aan te bevestigen. Het afgesneden kapje kon als een deksel worden opgetild om een kaarsje te plaatsen. Er was wel één nadeel: het gat bovenaan, dat als schouw diende. Daar kon je je vingers aan verbranden, al hield het tegelijk je handen warm.
De pluimen op de foto hoorden eigenlijk niet bij de traditie. Dat was een fantasietje van Broere zelf. Misschien waren het precies die pluimen die hem zijn eerste prijs hebben opgeleverd.
12.11.2026
In november 1918 heerst een gespannen sfeer in Elzas-Lotharingen. De regio maakt sinds 1871 deel uit van het Duitse Keizerrijk. Op 9 november doet keizer Wilhelm II afstand van de troon en twee dagen later volgt de wapenstilstand. Voor de meeste Europeanen betekent dat het einde van vier jaar oorlog. Voor de Elzas begint dan pas de onzekerheid.
Op 11 november komen in Straatsburg de verkozen vertegenwoordigers van de Landtag en de Reichstag bijeen. Hun bedoeling is een oplossing te vinden voor het juridische vacuüm dat ontstaat door de ineenstorting van het Duitse gezag. Maar de gebeurtenissen volgen elkaar sneller op dan verwacht.
Onder invloed van de revolutiegolf die Duitsland overspoelt, ontstaan overal soldaten- en arbeidersraden. In Straatsburg wordt de Sociale Republiek van Elzas-Lotharingen uitgeroepen.
DE RODE VLAG OP DE KATHEDRAAL
Een misverstand moeten we vermijden. In de Elzas zijn deze revolutionaire bewegingen beslist niet pro-Frans. Integendeel. Hun leden voelen niets voor een onmiddellijke aansluiting bij Frankrijk.
Ze pleiten voor een referendum over de toekomst van de regio en dromen van een autonome, neutrale staat tussen Frankrijk en Duitsland. Een Nationalrat van Elzas-Lotharingen wordt opgericht, die de ministeriële diensten laat doorwerken en de overgang naar een nieuwe politieke situatie voorbereidt.
Een beeld dat vandaag bijna vergeten is: in die dagen wappert de rode vlag op de toren van de kathedraal van Straatsburg. Die vlag zal er blijven hangen tot 19 november.
Een echte bolsjewistische revolutie komt er echter niet. Gematigde socialisten en andere invloedrijke figuren slagen erin de radicale elementen te neutraliseren. De revolutionaire beweging wordt geleidelijk ingekapseld en verliest haar greep op de gebeurtenissen.
DE FRANSE VLAG OP DE KATHEDRAAL
De Franse troepen trekken Straatsburg pas op 20 november binnen. Een van hun eerste symbolische daden is het vervangen van de rode vlag door de Franse driekleur op de kathedraal.
De ‘terugkeer’ van de Elzas wordt zorgvuldig geënsceneerd, daarbij geholpen door de onvermijdelijke plaatselijke Fransdolle collaborateurs.Franse vlaggen en kokardes worden massaal aangevoerd. De festiviteiten, waarbij de bevolking de door de Franse ‘bevrijder’ aanbevolen klederdracht draagt, worden uitvoerig gefotografeerd en gefilmd. De boodschap die naar de buitenwereld moet worden uitgedragen, is duidelijk: de Elzas keert enthousiast terug naar Frankrijk.
Minder zichtbaar zijn de gesloten luiken en de stilte van wie niet wenst mee te vieren. Nog minder zichtbaar zijn de acties van de Franse militaire veiligheidsdiensten. Personen die als politiek onbetrouwbaar worden beschouwd, komen onder toezicht te staan. Sommigen worden verhoord of aangehouden.
Tegelijk begint de uitwijzing van duizenden zogenaamde ‘Alt-Duitsers’: mensen die zich sinds 1871 vanuit andere delen van Duitsland in de Elzas hadden gevestigd. Ze moeten in allerijl huis en haard achterlaten, zonder enige vergoeding.
Ook op politiek vlak is de keuze snel gemaakt. De Nationalrat wordt buitenspel gezet en alle voorstellen voor een autonome of neutrale Elzas worden onmiddellijk van tafel geveegd. De toekomst van de regio zal niet in Straatsburg, maar in Parijs worden bepaald. De Elzasser droom van een eigen statuut wordt door de centralistische Franse staat de kop ingedrukt.
EEN LABORATORIUM VOOR VERFRANSING
Voor Frankrijk biedt de ’terugkeer’ van Elzas-Lotharingen een historische kans. De regio wordt als het ware een laboratorium voor een ambitieus assimilatiebeleid.
Dat is geen geringe opdracht. In 1918 spreekt meer dan 96 procent van de bevolking Duits of een Duits dialect als moedertaal. De overgrote meerderheid van de inwoners heeft Frankrijk nooit gekend en ook geen Frans geleerd.
De doelstelling wordt openlijk omschreven als het ‘débochiser l’Alsace-Lorraine’: het ‘ontmoffen’ van de regio, met andere woorden. Alles moet bijdragen tot de vorming van een loyale Franse burger en een goede soldaat voor de volgende oorlog tegen de eeuwige vijand: Duitsland.
Al in november 1918 worden militaire lesgevers in de scholen geïnstalleerd, terwijl de nieuwe Franse onderwijsadministratie officieel haar plaats inneemt. Nauwelijks negen dagen na de intocht van de Franse troepen start dus de institutionele verfransing van het onderwijs.
De Elzas wordt daarmee veel meer dan een teruggewonnen provincie. Zij wordt ook een proeftuin voor een taal- en integratiepolitiek die later als model zal dienen voor de omgang met andere regionale talen en identiteiten binnen Frankrijk.
VIJF WOORDEN LEREN EN TIEN VERGETEN
In oktober 1919 wordt de zogenaamde ‘méthode directe’ ingevoerd. Voortaan moet het onderwijs uitsluitend in het Frans worden gegeven. Duits verdwijnt systematisch uit de klas.
Voor veel Elzassers betekent dit een abrupte breuk en een haast onmogelijke opgave. De taal die thuis wordt gesproken, wordt plots als een vreemde taal behandeld. De taal van de ‘sale boche’ én van de vijand.
Het onderwijs speelt daarbij een centrale rol. Waar vroeger in de klas Der Kaiser ist ein lieber Mann klonk, wordt vanaf dan La Marseillaise aangeleerd. En met Kerstmis is O Tannenbaum voortaan verboden en vervangen door Mon beau sapin, roi des forêts. Zo verliest een volk zijn ziel.
Een Franse onderwijsinspecteur vatte de doelstelling spottend samen:
“Elke dag vijf Franse woorden leren en tien Duitse woorden doen vergeten.”
Kinderen worden ontmoedigd om hun moedertaal op school te gebruiken. Bijzondere aandacht gaat naar meisjes, die later de taal aan een volgende generatie zullen doorgeven. Leraren uit Frankrijk worden naar de Elzas gestuurd. Plaatselijke onderwijzers krijgen Franse assistenten toegewezen, die beter worden betaald dan de titularissen.
Ook buiten de scholen wordt het Frans de enige taal van administratie en rechtspraak. Plaatsnamen worden vertaald. Familienamen worden verfranst. Schlettstadt wordt Sélestat, Müller wordt Muller en Hans wordt Jean.
Voor veel inwoners betekent dit niet alleen een administratieve beperking, maar ook een aantasting van hun vertrouwde culturele omgeving. Wie met de overheid, de rechtbank of het onderwijs in aanraking komt, moet voortaan Frans spreken of zich laten helpen door iemand die dat wel kan.
Zelfs Mussolini vond het Franse model om de Elzas te onderwerpen efficiënt genoeg om het toe te passen in het door Italië geannexeerde Zuid-Tirol. Een model dat Parijs vervolgens verder verfijnde en inzette om alle identiteiten en talen binnen het Franse grondgebied in het jakobijnse keurslijf te dwingen. Het resultaat is bekend: obsessieve centralisering, provincies die blijven rebelleren, culturele nivellering, ontworteling en taalmoord.
11.11.2026
Op 10 november 1792 (20 Brumaire van het revolutionaire jaar I) planten op de Grote Markt van Poperinge ongeveer 180 Brabanders, aanhangers van de Franse Revolutie, een revolutionaire ‘vrijheidsboom’. Op diezelfde dag planten ook Hollandse revolutionairen van het zogenaamde Hollands Legioen een vrijheidsboom op de Grote Markt van Ieper. Ze willen daarmee de nieuwe revolutionaire ideeën uitdragen en de bevolking warm maken voor de omwenteling die de Zuidelijke Nederlanden van hun Oostenrijkse bewind moet bevrijden.
De ontvangst in Poperinge is echter weinig enthousiast. De inwoners zien de boom allerminst als een symbool van vrijheid. Integendeel, voor velen staat hij voor een vreemde politieke beweging die hun vertrouwde instellingen, plaatselijke rechten en tradities bedreigt. Nog enige tijd later wordt de boom omgehakt en met het hout wordt een vreugdevuur aangestoken.
FRANSE, BRABANTSE EN HOLLANDSE REVOLUTIONAIREN
Het voorval staat niet op zichzelf. In november 1792 overspoelen revolutionaire troepen en patriottische groepen uit verschillende windstreken de Westhoek. Het zijn niet alleen Franse militairen, maar ook revolutionairen uit de Zuidelijke Nederlanden en gevluchte Nederlandse patriotten die de Franse inval aangrijpen om hun eigen politieke idealen te verwezenlijken.
Een opmerkelijke rol spelen de Hollandse patriotten die na hun mislukte opstand tegen stadhouder Willem V in 1787 naar Noord-Frankrijk waren uitgeweken. Velen hadden onderdak gevonden in Duinkerke en Sint-Omaars. Ze bleven er niet werkloos: in Sint-Omaars richtten ze op 1 juli 1792 zelfs een eigen Jacobijnse vereniging op, de Société populaire des Sans-Culottes Hollandais. Vanuit hun ballingsoord bleven ze ijveren voor de omverwerping van het Oranjegezinde bewind in hun vaderland. Ook in Duinkerke werden Hollandse revolutionairen militair georganiseerd. Uit deze uitgeweken patriotten ontstonden formaties die met de Franse legers mee optrokken naar de Zuidelijke Nederlanden en er de revolutionaire omwenteling hielpen bevorderen.
Een belangrijke formatie was het zogenaamde Hollands of Bataafs Legioen, dat in Duinkerke werd opgericht. Ongeveer tweehonderd manschappen van dit legioen kwamen op 10 november 1792 naar Ieper en plantten er een vrijheidsboom. Ook de bevolking moest voortaan de revolutionaire kokarde dragen. Het aantal aanwezige revolutionaire troepen liep vervolgens op tot ongeveer 1.200 man.
VRIJHEIDSBOMEN EN VERZET IN DE WESTHOEK
Ook in andere gemeenten werden vrijheidsbomen geplant. Op 13 november trokken ongeveer vierhonderd revolutionairen naar Westouter. Daar werd de pastoor samen met zijn kapelaan uit hun woning gehaald en gedwongen rond de vrijheidsboom te dansen. Vervolgens werden kerkelijke en adellijke wapenschilden vernield en verbrand. De gebeurtenissen tonen hoe de revolutionaire beweging zich niet alleen tegen het Oostenrijkse bestuur richtte, maar ook tegen de traditionele maatschappelijke en religieuze structuren.
De revolutionairen waren dus dikwijls vreemden voor de streek: Fransen, Brabantse patriotten en Hollandse uitgewekenen. Ze kwamen met hun eigen politieke overtuigingen en wilden die ook bij de plaatselijke bevolking ingang doen vinden, desnoods met dwang. Die bevolking reageerde lang niet overal op dezelfde manier, maar in verschillende gemeenten groeide het verzet.
POPERINGE EN IEPER IN VERZET
In Poperinge zou dat verzet enkele weken later nog duidelijker blijken. Op 26 december 1792 kwamen vier revolutionaire vertegenwoordigers uit Ieper, onder wie apotheker De Puydt en hoedenmaker Huyghebaert, naar Poperinge om er een voorlopig bestuur naar revolutionair Frans model te installeren. De bevolking kwam massaal in verzet en de vertegenwoordigers moesten uiteindelijk wijken. Pierre Malou, een van de voornaamste revolutionaire leiders, vluchtte terug naar Ieper. Kort daarop werden tweehonderd soldaten naar Poperinge gestuurd om de orde te herstellen.
Ook in Ieper kwam het verzet uiteindelijk tot een uitbarsting. Op 1 april 1793 werd de vrijheidsboom vóór de Lakenhallen door de bevolking omgehakt en op de Grote Markt verbrand. Volgens de kroniek van de Ieperse historicus en stadsarchivaris Jan Jacob Lambin (1765-1841) haalden straatjongens daarvoor zelfs hout en brandmateriaal bij huizen van revolutionaire aanhangers. De Sint-Sebastiaansgilde werd opgeroepen om verdere ongeregeldheden te voorkomen. Een dag later werden de vroegere bestuursstructuren en rechten opnieuw hersteld.
Ook elders in de huidige Belgische Westhoek zijn er aanwijzingen dat vrijheidsbomen werden neergehaald. Zo wordt in de historische bronnen melding gemaakt van een omgehakte vrijheidsboom in Wervik. De revolutionaire symboliek bleek dus niet overal op een blijvend draagvlak te kunnen rekenen.
EEN LIEDJE UIT DE WESTHOEK
Taalkundige en kenner van Frans-Vlaanderen Cyriel Moeyaert (1920-2020) noteerde ooit in een bijdrage in Biekorf de tekst van een soldatenliedje uit de Westhoek, vermoedelijk uit een iets latere periode. De woorden laten mooi horen welke vragen en bedenkingen de revolutionaire idealen bij de plaatselijke bevolking konden oproepen:
Is dat de liberteijt
of de egaliteijt
die ons doet vertrekken
en ons hebben verbleijd.
En die vraag stellen we ons tot op vandaag nog steeds.
10.11.2026
Vandaag, 37 jaar geleden, op 9 november 1989, kondigde DDR-politicus Günter Schabowski tijdens een persconferentie onverwacht aan dat de Duitse Democratische Republiek haar grenzen zou openen. Een aanwezige journalist vroeg wanneer dat zou gebeuren. Schabowski antwoordde:“Sofort, unverzüglich.” Onmiddellijk dus.
Meteen trokken duizenden Oost-Berlijners naar de Berlijnse Muur. De grenswachten, die onder toezicht van de Stasi opereerden, aarzelden even, maar openden uiteindelijk de grensovergangen. De val van de Berlijnse Muur was een feit. Tegelijk was een nieuwe vorm van volkskunst geboren: het loshakken en verzamelen van stukken beton uit het gehate bouwwerk. Een jaar later was Duitsland herenigd.
Stap voor stap viel vervolgens het hele IJzeren Gordijn. Maar het bleef een vorm van eenrichtingsverkeer. De NAVO vond het niet nodig zichzelf even grondig in vraag te stellen en verkoos haar invloedssfeer verder uit te breiden onder Amerikaanse paraplu. Europese politici, die meer aandacht hadden voor de prijzen van kolen en tomaten dan voor geopolitieke zelfstandigheid, achtten het evenmin nodig hun lot echt in eigen handen te nemen, de Amerikanen te bedanken voor bewezen diensten en Europa op eigen benen te zetten.
De kans op een onafhankelijke Europese defensie werd gemist. Misschien was dat onze volgende afspraak met de geschiedenis. Tot vandaag hangt het lot van Europa meer af van Washington en Moskou dan van Brussel, en dat hebben we grotendeels aan onszelf te danken.
De muur viel in 1989 fysiek, maar het blokdenken verdween niet.
Kort vóór de val van de Muur waarschuwde Michail Gorbatsjov:
“Wie te laat komt, wordt door het leven gestraft.”
Dat is, samengevat, meer dan ooit de situatie waarin Europa zich vandaag bevindt.
Gorbatsjov was geen sant in eigen land. Integendeel. Maar vandaag woedt opnieuw een oorlog aan de grenzen van Europa, wordt weer gesproken over invloedssferen, bufferstaten en afschrikking, en blijken de oude breuklijnen, zij het verder naar het oosten, nooit echt verdwenen.
Na de val van de Muur geloofden velen, misschien wat naïef, dat de grote ideologische en geopolitieke conflicten tot het verleden behoorden. Vandaag is de oude vraag van Clausewitz terug: niet alleen hoe een oorlog wordt gevoerd, maar vooral hoe hij eindigt.
De muur viel sneller dan het wantrouwen.
09.11.2026