Woorden hebben wortels …

Vandaag: identiteit en verworteling

In mijn nieuwste boek TAALMOORD gebruik ik meermaals het woord ‘identiteit’.

Wat ik daaronder versta, heeft niets te maken met het lelijke Franse woord dat me onmiddellijk doet denken aan een gelijkvormigheidsdocument dat moet bewijzen dat ik ben wie ik ben.

Er zijn tegenwoordig ‘identiteiten’ in overvloed. En die verschuiving van betekenis wordt stilaan lastig.

Denk aan gender — met alle letters van hun alfabet. Aan politiek — bont en blauw gekleurd. Tot zelfs de hooligans, bijvoorbeeld die van een voetbalclub.

Met identiteit bedoel ik dus: verworteling.

Mijn identiteit is geworteld in een DNA. In een volk. In een gemeenschap. In een traditie. In een geschiedenis. In een leefwereld waarmee ik vandaag naar de toekomst kijk.

In die betekenis sluit mijn begrip van identiteit nauw aan bij wat de Frans-Joodse anarchistische filosofe Simone Weil (1909-1943) ‘enracinement’ noemde.

Weil schreef daarover haar boek L’Enracinement.

Ik las dat boek voor het eerst toen ik vijftien was. Het heeft me toen op mijn weg geholpen.

De stelling van Weil is dat een mens ‘wortelt’ doordat hij actief en natuurlijk deelneemt aan een gemeenschap. Een gemeenschap die waarden en schatten uit het verleden bewaart én een verwachting voor de toekomst draagt.

VERPLICHTINGEN

Maar bij Weil begint het niet bij de rechten van de mens.

Het begint bij zijn verplichtingen.

Weil formuleert het heel expliciet: de notie van verplichting gaat vooraf aan die van het recht. Een mens is niet alleen iemand die aanspraak kan maken op rechten. Hij is ook iemand die iets verschuldigd is aan anderen, aan de gemeenschap, aan het verleden en aan de toekomst.

Een recht heeft voor Weil pas betekenis omdat anderen de verplichting hebben dat recht te eerbiedigen. De verplichting is dus fundamenteler dan het recht.

Dat is vandaag een bijna vergeten gedachte.

We spreken voortdurend over onze rechten. Veel minder over onze plichten.

Voor Weil zijn die verplichtingen fundamenteel. Juist doordat een mens zich verbonden weet en verantwoordelijkheid draagt, kan hij werkelijk geworteld zijn.

ONTWORTELING

Daartegenover staat het woord ‘déracinement’, oftewel: ontworteling.

Voor Weil is dat niet alleen geografische of culturele ontheemding. Het is een fundamentele toestand waarin mensen hun verbinding verliezen met de gemeenschap, de geschiedenis, de cultuur, maar ook met de arbeid.

Zo statig als een eik, zoals in het Gebed voor het Vaderland, staat onze identiteit concreet verworteld.

En precies daardoor ervaart een mens verbondenheid, continuïteit, verantwoordelijkheid, originaliteit en betekenis.

28.08.2026

Simone Weil: ‘de verworteling is wellicht de belangrijkste en meest onderkende behoefte van de menselijke ziel’

Op 24 augustus 1943 overlijdt de Franse-Joodse marxistische schrijfster en filosofe Simone Weil op 34-jarige leeftijd aan tuberculose, in Ashford, Kent.

Weil studeerde aan de École Normale Supérieure bij de filosoof Alain en bekeerde zich later tot het christendom. In 1935 wilde ze het lot van de arbeiders delen en werkte enkele tijd in een fabriek.

Tijdens de Spaanse Burgeroorlog vocht ze mee in de rangen van de anarchisten, waar ze bij een ongeluk zware brandwonden opliep.

Haar bekendste werk, L’Enracinement, schreef ze in 1943, vlak voor haar overlijden. Pas in 2022 werd het in het Nederlands vertaald onder de titel Verworteling. Wat we de mens verplicht zijn, uitgegeven door Uitgeverij IJzer in Utrecht.

In dit boek bekritiseert ze op scherpe wijze de kwalen van de Franse staat. Ze schrijft:

“Als de staat moreel alles heeft vernietigd wat, territoriaal gesproken, kleiner was dan hijzelf, heeft hij ook de territoriale grenzen veranderd in gevangenismuren om de gedachten op te sluiten.” De ontworteling die het gevolg was, heeft Frankrijk veranderd in een soort culturele woestenij, en de Franse “bla bla” made in Paris heeft deze armoede nooit echt kunnen compenseren.

24.08.2025