Ernst Barlach, beeldhouwer van de geest

Op 2 januari 1870 werd de expressionistische beeldhouwer, schilder en schrijver Ernst Barlach geboren in Wedel, in Sleeswijk-Holstein.

Tijdens zijn studietijd aan de Koninklijke Akademie in Dresden en aan de Académie Julian in Parijs maakte hij zijn eerste belangrijke werken, waaronder De kruidenplukster en De wreker. Aanvankelijk was hij actief als tekenaar en beeldhouwer in een stijl die nauw aanleunde bij de art nouveau. Gaandeweg veranderde zijn beeldtaal. Ze werd beïnvloed door wat hij zag tijdens zijn reizen in Rusland en door voorbeelden uit de vroege gotiek.

Zijn ervaringen als infanterist tijdens de Eerste Wereldoorlog maakten van Barlach een overtuigde pacifist. Na 1918 viel zijn groeiende faam als beeldhouwer samen met de vele opdrachten voor oorlogsmonumenten in het naoorlogse Duitsland. De tijd vroeg om helden en vaderlandslievende scènes. Barlach koos echter een andere weg. Hij verwerkte ook wanhoop, ellende en de gruwel van de oorlog in zijn werk. Dat leidde tot zware controverses met vertegenwoordigers van het opkomende nationaalsocialisme.

In tegenstelling tot wat vandaag soms wordt beweerd, was Barlach niet van meet af aan gekant tegen het nieuwe regime. Hij behoorde tot de 37 kunstenaars die in 1934 de Aufruf der Kulturschaffenden ondertekenden. Die oproep riep Duitse kunstenaars op om hun loyaliteit aan Adolf Hitler te betuigen.

Toch werd zijn werk kort nadien als ‘ontaarde kunst’ uit openbare collecties verwijderd en soms zelfs vernietigd. Barlach werd ook uit de Pruisische Akademie gezet. Het is een verhaal op zich hoe verschillende van zijn beroemde beelden door vrienden werden doorgezaagd en verborgen, om na de oorlog opnieuw te worden samengevoegd. Dat gebeurde onder meer met zijn bekende Schwebender Engel en met Der Geistkämpfer, mijn lievelingsbeeld, dat vandaag voor de Sankt-Nikolaikirche in Kiel staat.

Het bronzen beeld stelt een gevleugelde aartsengel Michaël voor, die met een opgeheven zwaard in beide handen op een leeuwin staat. Merkwaardig genoeg kon ook dit beeld in zijn tijd niet op begrip rekenen. De geest alleen volstond niet voor de strijd, zo vond men. Wapens en strijders waren nodig.

Ernst Barlach overleed op 24 oktober 1938 in Rostock. Het Ernst Barlach Haus bevindt zich in Othmarschen, bij Hamburg.

02.01.2026