Tijl: één keer is geen keer

(In dankbare herinnering aan onze overleden kameraden Zeger de Blauwe en Niek Hardebolle)

‘Einmal ist keinmal.’ Het bekende Duitse gezegde is van toepassing op wat volgt.

Op 26 oktober 1974 werd de start aangekondigd van een nieuw Frans-Vlaams tijdschrift: TIJL. Dat gebeurde in het Sint-Sebastiaanshof in Steenvoorde. Daar organiseerde Hekkerschreeuwen ook zijn avonden met volksmuziek.

Het project werd voorgesteld aan een dertigtal aanwezigen. Dat gebeurde door wijlen Serge Lebleu — Zeger de Blauwe voor zijn vrienden —, Gérard Landry en mezelf, als hoofdredacteur.

In mijn archief bewaar ik nog enkele artikels voor het eerste nummer, samen met ontwerpen voor de lay-out. Ze zijn echter nooit verschenen. De start bleek een valse start.

En dat was mijn fout.

In mijn jeugdig enthousiasme had ik het project compleet verkeerd ingeschat. Nog jong en onervaren, zoals in het liedje. Ik kreeg zelfs niet het nodige geld bijeen om het project te financieren.

Ik heb veel geleerd uit die fouten. Sindsdien probeer ik steeds de woorden van Gandhi indachtig te zijn:

‘De grootste fout van de mens is dat hij zo vaak wil oogsten op plaatsen waar niet gezaaid is.’

NIET LOSLATEN

Eén keer is geen keer. Na de valse start volgde een tweede poging. Die werd wél een succes. Deze keer was TIJL een schot in de roos.

De Michiel de Swaenkring (MDSK) nam de titel en het project over. De pioniers van die nieuwe start waren Niek Neyrinck, Patrick Nanin en wijlen Niek Hardebolle. Uiteraard deed ik ook mee, zij het vanop afstand. Ik had Frans-Vlaanderen ingeruild voor Antwerpen, waar ik mijn Nederlands verder wilde bijschaven.

Eenmaal in Antwerpen werd ik prompt gebombardeerd tot secretaris en correspondent van de Michiel de Swaenkring.

Het secretariaat? Mijn studentenkot in de Rotterdamstraat. Een straat met een niet bepaald stichtelijke reputatie. Stel je voor!

In 1975 kreeg dat zelfs aandacht in de voltallige Vlaamse pers. Op initiatief van VU’er Staf Delie werd ik ontvangen op het Antwerpse stadhuis. De stad Antwerpen kende toen een gulle subsidie toe aan de MDSK. Ik mocht die symbolisch in ontvangst nemen.

Dat was de tijd waarin Vlaamse socialisten nog zorg droegen voor onze cultuur.

Lode Craeybeckx, de Antwerpse socialistische burgemeester met een activistisch verleden, herhaalde toen zijn Brusselse adagium. Hij fluisterde me de gevleugelde woorden toe:

‘We laten Frans-Vlaanderen niet los.’

Moge ook de huidige Vlaamse regering en de partijen die haar beleid bepalen, Frans-Vlaanderen niet loslaten.

Na de aanslag op onze cultuur, onze bibliotheken en onze archieven is de steun aan Frans-Vlaanderen herleid tot wat ik alleen maar als een diplomatiek aalmoes kan omschrijven.

Het wordt tijd dat onze beleidsmakers hun mond opendoen. Dat ze hun dwalingen erkennen en opnieuw aan de slag gaan.

‘Door te zwijgen wordt vaker gelogen dan door te spreken.’

26.10.2026

Tijl bij de Sovjets

19 september 1350 geldt volgens de overlevering als de vermoedelijke sterfdatum van Tijl Uilenspiegel in Mölln (Holstein). Tijl, de legendarische en spottende volksfiguur uit de eeuwenoude traditie van Nedersaksen, werd door De Coster omgevormd tot een Vlaamse vrijheidsheld. Zijn naam roept symbolisch zowel de wijsheid van de uil als de spiegel op: een symbool van speelse zelfreflectie.

Ik bezit nog altijd in mijn bibliotheek een uitgave van het verhaal van Tijl Uilenspiegel: ‘La légende et les aventures héroïques, joyeuses et glorieuses d’Ulenspiegel et de Lamme Goedzak au pays de Flandres et ailleurs.’ Een goedkope — en, naar ik vermoed, in grote oplage gedrukte — Sovjetuitgave van de ‘Éditions du Progrès’, uit 1973. Het boek bevat een voorwoord van de Franse schrijver Romain Rolland, een uitgesproken ‘compagnon de route’ van het communisme.

Het is een merkwaardig tijdsdocument: door een Franse linkse schrijver gelezen als universeel symbool van vrijheid, verzet tegen onderdrukking en als zodanig omarmd in de Sovjetcontext. De communisten van toen gebruikten blijkbaar zelf geen spiegel: ze zagen wel de splinter in het oog van de ander, maar niet de bloedige balk in hun eigen oog.

Romain Rolland ziet in Uilenspiegel twee vaderlanden: Duitsland en Vlaanderen. Dat is op zichzelf een merkwaardige formulering, want de historische ontwikkeling van de figuur loopt precies van een Nederduitse volksboektraditie naar de uitgesproken Vlaamse held die Charles De Coster er in de negentiende eeuw van maakte.

Ook twee plaatsen claimen zijn graf: Mölln bij Lübeck en Damme, aan de voet van de beroemde toren.

Voor Rolland is Uilenspiegel de geest en de ziel van Vlaanderen, de vendeldrager van een volk dat hij zelfs ‘een ras’ noemt: “een sluwe vos met de tanden van een wolf, vrolijk én woedend, lachend en droevig, trouw en wreed”. Maar altijd rechtvaardig.

Welke waardevolle symbolen ziet een linkse pen uit die tijd in het later wereldberoemd geworden verhaal van Charles De Coster?

Rolland noemt Tijl de zanger van “een vrijheidslied en de wreker van een verdrukt volk.” Hij citeert De Coster en merkt op dat diens Tijl door de godsdienstoorlogen goddeloos is geworden. Hij schrijft:

“Ik wil het land van Vlaanderen redden. Ik vroeg het aan de grote God van de hemel en de aarde, maar Hij antwoordde niet.”

Aan het einde van zijn voorwoord geeft Romain Rolland de wind die over Vlaanderen waait de naam vrijheid: — “vrijheid voorbij goed en kwaad”.

En zo besluit hij zijn voorwoord: Tijl is “de epische stem van de vrijheid”.

Tijl was oorspronkelijk geen exclusief Vlaamse figuur. Charles De Coster maakte hem Vlaams. Romain Rolland bevestigde zijn universele waarde als symbool van de vrijheid. Vrijheid die precies werd bezongen in een Sovjetuitgave — een merkwaardige botsing tussen mythe, literatuur en politieke ideologie.

19.09.2026