Dankzij het zuiden

Op 31 oktober 1587 werd de universiteitsbibliotheek van Leiden officieel opgericht. De geschiedenis van deze instelling begint met een belangrijke bijdrage van een geleerde uit Brugge: Bonaventura Vulcanius (1538-1614).

Vulcanius, geboren als Bonaventura De Smet, was hoogleraar Grieks aan de jonge universiteit van Leiden. Hij bezat een belangrijke verzameling boeken en handschriften. In 1587 werden 57 boeken en handschriften uit zijn collectie aangekocht door de universiteit. Samen met de schenking van theologische boeken door Johannes Holmannus vormde dit een belangrijke basis voor de nieuwe bibliotheek.

Een bijzonder detail: al bij de stichting van de universiteit in 1575 had Willem van Oranje een achtdelige Polyglotbijbel geschonken, gedrukt door de Antwerpse drukker Christoffel Plantijn.

NOORD EN ZUID

Vulcanius kwam uit Brugge. Maar hoe groot was de bijdrage van geleerden uit de Zuidelijke Nederlanden aan de wetenschappelijke en culturele bloei van de Noordelijke Nederlanden?

Wie de geschiedenis van de jonge Leidse universiteit bestudeert, merkt hoe opvallend veel geleerden afkomstig waren uit Brabant, Vlaanderen en Artesië.

Enkele andere markante namen:

CAROLUS CLUSIUS (1526-1609)

Geboren als Charles de l’Ecluse in Atrecht uit een familie afkomstig uit de Leiestreek. Arts, humanist en een van de grondleggers van de moderne plantkunde. Hij werd in Leiden de eerste prefect van de botanische tuin, de Hortus Botanicus, die in 1594 werd aangelegd. Zijn internationale contacten en botanische kennis maakten hem tot een van de belangrijkste wetenschappers van zijn tijd.

REMBERT DODOENS (1517-1585)

Geboren in Mechelen. Arts en botanicus, vooral bekend om zijn beroemde Cruydeboeck uit 1554, een baanbrekend werk over planten en hun geneeskrachtige eigenschappen. Hij werd in 1582 hoogleraar geneeskunde aan de universiteit van Leiden.

FRANCISCUS RAPHELENGIUS (1539-1597)

Geboren in Lannoy, in het huidige Frans-Vlaanderen. Humanist, drukker, uitgever en kenner van de Oosterse talen. Hij werd hoogleraar Hebreeuws in Leiden en speelde een belangrijke rol in de verspreiding van wetenschappelijke en humanistische werken. Hij was de schoonzoon van Christoffel Plantijn en zette diens Leidse drukkerijactiviteiten verder.

SIMON STEVIN (1548-1620)

Geboren in Brugge. Wiskundige, ingenieur en natuurwetenschapper. Stevin vestigde zich in 1581 in Leiden en schreef zich op 16 februari 1583 in als student aan de universiteit. Hij studeerde er wiskunde en doceerde later zelf theoretische en toegepaste wiskunde. In Leiden kwam hij in contact met prins Maurits van Nassau, van wie hij de wiskundige leermeester werd.

LUCAS TRELCATIUS (1542-1602)

Geboren in Dowaai, in het huidige Frans-Vlaanderen. Theoloog en predikant. Hij werd hoogleraar theologie aan de universiteit van Leiden en behoorde tot de belangrijke vertegenwoordigers van de gereformeerde theologie.

En dan is er nog een naam die in dit verhaal absoluut niet mag ontbreken:

CHRISTOFFEL PLANTIJN (1520-1589)

Geboren in Saint-Avertin, nabij Tours in Frankrijk, maar vooral bekend als de beroemde Antwerpse drukker en uitgever. Zijn Officina Plantiniana groeide uit tot een van de belangrijkste drukkerijen van Europa. Hij drukte onder meer de beroemde meertalige Polyglotbijbel. In 1583 vestigde hij ook een drukkerij in Leiden, waar hij als universiteitsdrukker actief was. Zijn Leidse activiteiten vormen een belangrijke schakel tussen de wetenschappelijke wereld van het Zuiden en die van het Noorden.

Zijn schoonzoon Franciscus Raphelengius zette deze activiteiten voort.

WAT BETEKENDE DEZE ZUID-NEDERLANDSE INBRENG VOOR DE BLOEI VAN HET NOORDEN?

De zestiende eeuw was een periode van grote politieke en religieuze omwentelingen. De Opstand, de godsdienstige conflicten en vooral de val van Antwerpen in 1585 brachten een belangrijke migratiebeweging op gang.

Geleerden, drukkers, kunstenaars, kooplieden en ambachtslieden uit de Zuidelijke Nederlanden trokken naar het Noorden. Velen vonden er een nieuwe werkplek, bescherming en mogelijkheden om hun kennis verder te ontwikkelen.

Ze brachten niet alleen hun boeken mee, maar ook hun talenkennis, wetenschappelijke inzichten, internationale contacten, ervaring en intellectuele netwerken.

De jonge universiteit van Leiden is daarvan een bijzonder sprekend voorbeeld. De aanwezigheid van figuren als Vulcanius, Clusius, Dodoens, Raphelengius, Stevin en Trelcatius toont hoe sterk de intellectuele wereld van Noord en Zuid met elkaar verbonden was en bleef.

De Gouden Eeuw van het Noorden had ook wortels in het Zuiden.

De Zuidelijke Nederlanden waren ook een kweekvijver van kennis, wetenschap, humanisme, boekdrukkunst en ondernemerschap. Een deel van dat intellectuele kapitaal werd naar het Noorden overgebracht en droeg er bij aan de ontwikkeling van universiteiten, wetenschap en cultuur.

De geschiedenis van Leiden herinnert ons eraan dat de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden, ondanks hun politieke scheiding, eeuwenlang één grote intellectuele ruimte vormden.

HET LAATSTE WOORD IS AAN JOHAN HUIZINGA

„Het afgelegen Holland ging op elk gebied bij het rijkere en oudere Zuiden ter schole.”

— Johan Huizinga, in ‘Duitschland’s invloed op de Nederlandsche beschaving’, in Verzamelde werken, deel II

31.10.2026