Gherard van Meckeren – een vergeten zeeheld uit Sint-Winoksbergen

Op 20 februari 1528 wordt Gherard van Meckeren, ook geschreven als Van Meckere en bijgenaamd Batenborg, benoemd tot kapitein-generaal — of viceadmiraal — van de Vlaamse vloot onder het bestuur van Keizer Karel V. De historicus Sanderus noemt hem “prefect van de Vlaamse zee”. Zijn voornaamste opdracht bestaat erin de Vlaamse kust en haar scheepvaart te beschermen.

Van Meckeren werd geboren in Sint-Winoksbergen. Zijn exacte geboortedatum is onbekend, maar kan vermoedelijk worden gesitueerd op het einde van de vijftiende of het begin van de zestiende eeuw, in een tijd waarin zeeschepen nog tot in Sint-Winoksbergen konden varen. Zijn voornaam verschijnt in de bronnen in uiteenlopende schrijfwijzen, waaronder Geraert, Gerit, Geeraert, Gheraerdt en Gherard. Hij overleed in 1562. Naast zijn maritieme loopbaan bekleedde hij ook een stedelijk ambt: als poortmeester stond hij tijdelijk mee aan het hoofd van de stad.

In een Nederlandstalige passage, geciteerd door Lodewijk de Baecker, wordt zijn woonplaats nauwkeurig beschreven:

“in Sinte-Maertins prochie op de noortzijde van Laenderstraete, tusschen de huyse van jonckheere Nicollaes Daesus van oosten ende den waterloop deser stede van weste.”

DE EERSTE KAPER

Gherard van Meckeren gold als de meest bekwame zee-aanvoerder van zijn tijd. Hij was een vertrouwensman van de keizer en van diens admiraal-ter-zee Maximiliaan van Bourgondië. Naast zijn taak als hoofdbewaker van de Vlaamse kust werd hij belast met talrijke vertrouwelijke opdrachten. Maximiliaan van Bourgondië omschreef hem als een man “met onwrikbare trouw aan zijn keizer” en prees zijn ruime militaire ervaring op zee.

Van Meckeren kan worden beschouwd als de man die de latere dynastie van de Vlaamse kapers uit Duinkerke inluidde. Tijdens langdurige missies in dienst van Keizer Karel beschermde hij Vlaamse vissers- en koopvaardijschepen langs de kust. Hij lag mee aan de basis van de tactiek die het succes van de Vlaamse kaperij verklaart: verrassingsaanvallen op vijandelijke handels- en oorlogsschepen, gebaseerd op snelheid en een superieure kennis van de Noordzee. De bewuste keuze voor een vloot van kleine en middelgrote, sterk bewapende maar uiterst wendbare schepen droeg zijn stempel. Zelfs de scheepsnamen weerspiegelden deze aanpak: De Adelaar, De Draak, De Zwaluw, De Sperwer en De Valk.

ZEEHELD VAN DE KEIZER

Van Meckeren voerde namens — en soms in het gezelschap van — zijn keizer de keizerlijke vloot aan naar de vele havens waar oorlogen en politieke opdrachten hem brachten. Schriftelijke bronnen getuigen van zijn bijna permanente aanwezigheid op zee, met expedities naar Italië, Denemarken, Frankrijk en Groot-Brittannië, van de Oostzee tot de Atlantische Oceaan. Ook enkele van zijn exploten tegen Frankrijk haalden de geschiedenisboeken. Zo liet hij in mei 1543, tijdens vergeefse pogingen om de haven van La Rochelle in te nemen, talrijke schepen geladen met Bordeauxwijn verbranden en nam hij een twintigtal andere in beslag. Tussen 1553 en 1554 veroverde hij bovendien 28 Franse schepen.

Toen Keizer Karel afstand deed van de macht ten gunste van zijn zoon, was het Gherard van Meckeren die als kapitein op het schip De Olifant werd aangeduid om de vorst naar zijn rustoord in Spanje te begeleiden — een duidelijk teken van uitzonderlijk vertrouwen. Deze zeereis duurde toen elf dagen.

LODEWIJK DE BAECKER

Onze kennis over deze zeeofficier is grotendeels te danken aan het speurwerk van de Frans-Vlaming Lodewijk de Baecker (1814–1896), die in West-Vlaanderen — bij pastoor Van de Putte in Boesinge — een deel van de familiearchieven van zijn stadsgenoot Van Meckeren kon raadplegen. Zijn studie is integraal online beschikbaar onder de titel Gherard van Meckeren, vice-amiral de Flandre sous Charles Quint (Brugge, 1849).

Ik heb me afgevraagd waarom een grote naam in zijn tijd als Gherard van Meckeren tussen de mazen van de geschiedenis viel. Ik zie daarvoor vier belangrijke redenen. Van Meckeren was in de eerste plaats een dienaar van de staat, geen vorst of pronkfiguur die zijn eigen daden liet vastleggen, maar een uitvoerder van het beleid van Keizer Karel V. Daarnaast zijn veel maritieme en administratieve archieven uit zijn werkgebied door oorlogen en verwoestingen verloren gegaan. Een derde reden ligt in het vertrouwelijke karakter van zijn opdrachten, die vaak mondeling werden gegeven en nauwelijks sporen nalieten in de geschreven bronnen. Tot slot stierf hij niet in een heroïsche zeeslag die tot legendevorming leidde, maar verdween hij stil uit het openbare leven, zoals zovele bekwame mannen van zijn tijd.

VERGETEN?

Van Meckeren oefende zijn ambt uit in een woelige periode, waarin de Noordzee en het Kanaal geen veilige handelsroutes waren, maar strategische frontlinies geteisterd door oorlog en kaapvaart. Met zijn ervaring en gezag droeg hij bij tot een professionelere organisatie van de Vlaamse vloot. Het is opvallend dat hij na de terugtrekking van Keizer Karel uit de actieve bronnen verdwijnt. Men weet dat hij toen ziek was en dat hij nooit volledig herstelde van de dood van zijn enige zoon Cornil in 1558. Vandaar mijn hypothese dat hij zich, na een lange loopbaan in dienst van de kroon — samen met zijn keizer — heeft teruggetrokken uit het openbare en militaire leven. Na zijn overlijden in 1562 raakte zijn naam geleidelijk in de vergetelheid, maar zijn loopbaan toont hoe ook Vlaamse zeeofficieren een sleutelrol speelden in het maritieme machtssysteem van hun tijd.

20.02.2026