Jan-Frans Willems: “Laat u door noodlottige tyden en Franschkweelende landgenooten niet afschikken.”

Op 11 maart 1793 wordt in Boechout Jan-Frans Willems geboren, vrijzinnige en Heel-Nederlandse denker die later bekend zal worden als de “Vader van de Vlaamse Beweging.”

Zijn vader, ontvanger van belastingen, wordt in 1807 door de Franse bezetter uit zijn ambt ontzet omdat hij geen Frans kent. De jonge Jan-Frans, nog geen vijftien jaar oud, schrijft uit protest het satirische “Hekeldicht op den Maire en Municipaliteit van Bouchout.”

Via de bekende Lierse familie Bergmann komt hij in een intellectuele omgeving terecht. Jeugdvriend Georges Bergmann geeft hem huisonderwijs. Willems leert er Nederlands, Frans en Duits en krijgt er de ideeën mee die zijn leven zullen bepalen: de Herderiaanse vrijheidsidealen, het streven naar de eenheid van de Nederlanden, liefde voor de moedertaal en religieuze verdraagzaamheid.

In 1814 schrijft hij de “Ode op de herstelling der Nederduytsche tael.” Na de hereniging van de Nederlanden volgt in 1818 zijn beroemde gedicht “Aen de Belgen – Aux Belges.” Het is een reactie op de bestrijding van het Nederlands door het blad L’Observateur Belge. Het maakt hem bekend in het hele Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, maar na de Belgische Revolutie wordt hij  door de nieuwe Belgische staat als een controversiële figuur gezien.

Rond Willems vormt zich een kleine kring jongeren “Tot nut der jeugd.” Namen als Jan-Baptist David, Prudens van Duyse, Karel Ledeganck en Maria Doolaeghe behoren tot die eerste generatie van de Vlaamse beweging.

Zijn droom van een herenigd Nederland moet hij uiteindelijk achter zich laten. Maar als filoloog en archivaris wordt Willems een pionier van de studie van de Middelnederlandse literatuur. In 1836 publiceert hij een baanbrekende editie van het middeleeuwse dierenepos Van den vos Reynaerde, waarmee hij de belangstelling voor de oude Nederlandse literatuur nieuw leven inblaast.

Hij blijft ook organisatorisch actief. Hij organiseert het Taalcongres (1841) en richt het Taalverbond (1844) op. In zijn netwerk verschijnen jongeren die later grote namen worden in de Vlaamse beweging: Philippe Blommaert, Ferdinand Augustijn Snellaert, Hendrik Conscience, Jan-Baptist de Laet en Jan Carel van Rijswijck.

Via Snellaert en Van Duyse zal de invloed van Willems zelfs tot in Frans-Vlaanderen reiken, met contacten met onder meer Edmond de Coussemaker maar vooral, met de Heel-Nederlandse denker Lodewijk de Baecker.

Jan-Frans Willems overlijdt veel te vroeg in Gent op 24 juni 1846, geveld door een beroerte. Hij wordt slechts 53 jaar. Vijf jaar later zal zijn naam voortleven in het liberale cultuurgenootschap Willemsfonds (1851), opgericht om zijn idealen van taal, cultuur en volksontwikkeling verder te dragen.

Of het Willemsfonds van vandaag nog de idealen van zijn stamvader eer aandoet, laat ik hier buiten beschouwing. Alhoewel: de vraag stellen is soms ook de vraag beantwoorden.

11.03.2026