Lette ouverte à l’association ‘Pour que vivent nos langues’

Votre collectif « Pour que vivent nos langues » (PQVNL) s’est réuni récemment à Bayonne pour se transformer en association ayant pour but la défense des langues minoritaires sur le territoire français. On ne peut que s’en féliciter.

Cependant, il est problématique qu’une nouvelle association prenne d’emblée un parti pris dans le débat linguistique de la Flandre, en rejetant la pluralité de sa représentation.

Deux associations flamandes qui défendent le néerlandais standard en plus du dialecte flamand se sont vues refuser l’audition des débats. Il s’agit des associations Euvo et Cercle Andries Steven / Andries Stevenkring.

Que la Flandre soit représentée par la seule association ANVT est révélateur de ce parti pris. Cette association est l’exact contraire de la pluralité linguistique flamande. Elle se limite au seul dialecte flamand occidental, en excluant le néerlandais, sa forme standard.

Quelques chiffres

Les chiffres parlant mieux qu’un long discours, je précise que l’ANVT représente – et on ne peut que s’en réjouir – un millier d’élèves des cours d’initiation au dialecte flamand occidental.

Les associations qui défendent le néerlandais standard en plus de ses variantes dialectales, sont les porte-paroles de 15 000 et 20 000 élèves apprenant le néerlandais, tous niveaux confondus. Il n’est pas difficile de conclure lequel des deux blocs est le plus représentatif de l’avenir linguistique de la Flandre en France.

Vous pouvez et devez donc faire mieux en assurant la représentativité de ces deux blocs au sein de votre association, afin de conforter la totalité des enjeux linguistiques en Flandre.

On peut également se poser la question de savoir comment, dans un contexte démocratique, il est possible de justifier le rejet d’associations flamandes sans même les entendre et sur la base des dires d’une seule personne, qui pratique le sectarisme et l’exclusion. PQVNL prend ainsi position dans un débat qui ressort du seul peuple flamand, et qui ne trouvera pas de solution tant que le néerlandais n’occupe pas la place qui lui revient.

Allemand et néerlandais: même statut

Cette exclusion est non seulement une atteinte à la pluralité de nos choix linguistiques, mais place également PQVNL en parfaite contradiction avec le positionnement de la représentation alsacienne, qui travaille, elle, à la promotion de l’allemand standard et de ses variantes dialectales sur le territoire alsacien.

Ce positionnement de nos amis alsaciens est un positionnement de bon sens dans un contexte européen. Il est exactement celui que les associations rejetées représentent en ajoutant le néerlandais standard à sa variante dialectale. Il suffit, par exemple, d’observer les travaux de l’association Euvo en faveur de l’affichage bilingue en Flandre pour s’en convaincre : des milliers de panneaux bilingues ont été posés par cette association, en néerlandais standard ou dans une variante dialectale flamande, dans le respect du choix des intéressés.

Comme en Alsace, le bilinguisme est un atout majeur pour le territoire de Flandre en France : une opportunité historique pour renforcer sa singularité, affirmer son identité et intensifier les contacts culturels, économiques et sociaux avec ses voisins flamands belges et néerlandais dans un cadre européen.

Ce bilinguisme passe par la reconnaissance officielle, logique et de bon sens, non seulement du flamand dialectal, mais aussi du néerlandais standard. Si tous les citoyens de ce pays sont égaux devant la loi, alors la Flandre a droit au même statut linguistique que nos amis alsaciens.

Le néerlandais langue régionale

Dans ce cadre, nos associations revendiquent également la reconnaissance, par les élus et les organismes officiels de la région des Hauts-de-France, du néerlandais standard comme langue régionale, en plus du flamand occidental et du picard. Ceci implique également une représentation de la langue néerlandaise au sein de l’Office Public en cours de création.

À l’image de Tijl l’Espiègle, notre langue est porteuse de notre identité, mais aussi de liberté et de dialogue. Elle n’est le monopole de personne. Nous invitons le PQVNL à revoir sa position et à élargir ses rangs en donnant une place représentative à toutes les composantes de la langue des Flamands.

Wido Bourel

Flamand de France

• Auteur bilingue.
• Membre des associations flamandes Euvo, Michiel de Swaenkring et Andries Stevenkring
• Membre de l’Académie néerlandaise des Lettres (Pays-Bas)
• Auteur du livre bilingue Olla Vogala, petite histoire de la langue des Flamands en France et ailleurs (éditions bretonnes Yoran Embanner)

01.11.2025

Nederlands moet

Minder Engels aan de Nederlandse universiteiten

(texte en français ci-dessous)

In de krant Le Monde van 19 april jl. schetst zijn correspondent voor Benelux, Jean- Pierre Stroobants,. het verhaal van Simon, een jonge Bretoen die internationaal recht in het Engels wilde studeren aan de prestigieuze Universiteit Leiden. De correspondent is verbaasd dat de lessen in het Engels plaats moeten maken voor lessen in het Nederlands en noemt het Nederlands “een zeer vreemde taal.” Dit artikel deed me terugdenken aan een interessant gesprek dat ik in 2019 voerde met Annette M. B. de Groot, emeritus hoogleraar experimentele taalpsychologie aan de Universiteit van Amsterdam. Voor haar afscheidscollege koos ze de opvallende titel: ‘Nederlands moet’*.

Momenteel zijn er maar liefst 5.000 Franse studenten ingeschreven aan Nederlandse hogescholen en universiteiten. Je zou denken dat deze studenten hun verblijf in Nederland gebruiken om de taal van het land te leren. Voor een Vlaming lijkt dat vanzelfsprekend, maar voor een Fransman is het een heel ander verhaal. Student Simon deelt zijn teleurstelling: “Men heeft me vriendelijk, maar beslist, gevraagd om na te denken. In de toekomst moeten we rekening houden met minder cursussen in het Engels en meer in het Nederlands.” De correspondent van Le Monde voegt er sarcastisch aan toe dat Simon “een beetje bang is om een ‘zeer’ vreemde taal te leren.” Hij suggereert dat Simon misschien zal afzien van zijn studie door het beperkte aanbod van Engelse cursussen in Nederland.

Stel je voor: je wilt in Nederland studeren, maar je hebt geen interesse in de taal van het land. Dan blijf je toch gewoon thuis! Of studeer in Engeland. Deze ‘zeer’ vreemde taal, zoals het Nederlands hier denigrerend wordt genoemd, wordt gesproken door 25 miljoen Europeanen in Nederland en Vlaanderen. Dit plaatst het Nederlands zelfs binnen de top tien van de meest gesproken talen in Europa.

Van deze feiten lijkt de correspondent van Le Monde zich niet bewust. Hoe zou het ook, want de Franse overheid geeft het slechte voorbeeld. Zij negeert deze taal al decennialang in het onderwijs, ondanks dat het nog steeds als streektaal in het Noorden van Frankrijk wordt gesproken.

De correspondent van Le Monde kan het niet laten om de Nederlandse maatregelen om opleidingen terug naar het Nederlands te brengen te schetsen als maatregelen van de rechtse coalitie in Nederland. Blijkbaar zijn vergelijkbare maatregelen in Frankrijk goed, maar in Nederland slecht omdat ze door een ‘populistische’ regering komen. Logisch, toch?

Los van deze discussie is het verheugend dat de Nederlandse regering eindelijk de rampzalige situatie van de eigen taal aan de universiteiten aanpakt. Het Engels aan de universiteit was een lucratief businessmodel voor instellingen die buitenlandse studenten aantrokken. In het afgelopen decennium is het aantal Nederlandstalige opleidingen met twee derde verminderd. De Universiteit van Amsterdam (UA) ging zelfs zo ver om alle opleidingen in het Nederlands stop te zetten. Het resultaat? Alleen al aan de UA volgen 40.000 studenten een master in het Engels.

Deze situatie kon niet blijven voortduren. De afgelopen jaren klonken er uit het onderwijs regelmatig gezaghebbende stemmen die deze belachelijke situatie aanklaagden, en terecht. Ik vond het passend om de titel van het afscheidscollege van één van die voorname stemmen, prof. Emeritus Annette M. B. de Groot, te gebruiken voor mijn stuk.

Wido Bourel.

*Nederlands moet. Over meertaligheid en de verengelsing van het universitaire onderwijs. Afscheidscollege van Annette M. B. de Groot. 27 september 2017.

———————–

NEERLANDAIS: UN IMPERATIF

Moins d’Anglais dans les universités néerlandaises

Dans le journal Le Monde du 19 avril dernier, son correspondant pour le Benelux, Jean-Pierre Stroobants,. raconte l’histoire de Simon, un jeune Breton qui souhaitait étudier le droit international en anglais à l’Université de Leiden, prestigieuse institution néerlandaise. Le correspondant s’étonne que les cours en anglais doivent laisser la place aux cours dans la langue du pays, et qualifie la langue néerlandaise de « langue très étrangère ». Cet article m’a également remis en mémoire une conversation intéressante que j’ai eu en 2019 avec Annette M. B. de Groot, professeur émérite de psychologie expérimentale du langage à l’Université d’Amsterdam. Pour son cours d’adieu, elle avait choisi le titre très remarqué : « Le néerlandais : un impératif* ».

Actuellement, pas moins de 5.000 étudiants français sont inscrits dans des établissements d’enseignement supérieur néerlandais.

On pourrait penser que ces étudiants profitent de leur séjour aux Pays-Bas pour apprendre la langue du pays. Pour un Flamand, cela semble évident, mais pour un Français, c’est une toute autre histoire. L’étudiant Simon raconte sa triste histoire : « om m’a gentiment, mais fermement, conseillé de réfléchir. Parce qu’à l’avenir les cours en anglais seront moins nombreux et le néerlandais plus répandu, parait-il. » Le correspondant du Monde ajoute de manière sarcastique que Simon « est effrayé à l’idée d’apprendre une langue ’très’ étrangère. » Il suggère que Simon pourrait même renoncer à ses études en raison de l’offre limitée de cours en anglais aux Pays-Bas.

Imaginez : vous souhaitez faire vos études aux Pays-Bas, mais vous n’avez aucun intérêt pour apprendre la langue du pays. Dans ce cas, restez chez vous ! Ou inscrivez-vous dans une université anglaise. Cette langue ’très’ étrangère, comme le néerlandais est qualifié ici, est parlée par 25 millions d’Européens aux Pays-Bas et en Flandre. Cela place le néerlandais parmi les dix langues les plus parlées en Europe. Il semble que le correspondant du Monde ne soit pas du tout conscient de cette réalité. Comment pourrait-il en être autrement dans un pays ou les autorités donne le mauvais exemple ; Elles ignorent le néerlandais depuis toujours dans l’éducation, bien que cette langue soit encore parlée comme langue régionale dans le nord de la France.

Le correspondant du Monde ne peut s’empêcher de dépeindre les mesures néerlandaises visant à plus de formations dans la langue du pays comme des actions de la coalition de droite aux Pays-Bas. Des mesures similaires en France sont qualifiées de souhaitables, mais aux Pays-Bas, elles sont mauvaises parce qu’elles proviennent d’un gouvernement « populiste ». Logique, non ?

Au-delà de cette discussion, il est réjouissant que le gouvernement néerlandais s’attaque enfin à la situation problématique des formations en langue néerlandaise dans les universités du pays. L’anglais à l’université est un modèle économique lucratif pour les établissements attirant des étudiants étrangers. Au cours de la dernière décennie, le nombre de programmes en néerlandais a diminué de deux tiers. L’Université d’Amsterdam (UA) a même suspendue tous les programmes en néerlandais. Résultat, rien qu’à l’UA, 40 000 étudiants suivent un master en anglais.

Tout ceci ne pouvait durer. Au cours des dernières années, des voix autorisées dans l’éducation ont régulièrement dénoncé cette situation ridicule, et ce à juste titre. J’ai trouvé approprié de reprendre le titre du cours d’adieu de l’une de ces voix éminentes, la prof. émérite Annette M. B. de Groot, pour mon article.

Wido Bourel

*Le néerlandais: un impératif. Sur le multilinguisme et l’anglicisation de l’enseignement universitaire. Cours d’adieu d’Annette M. B. de Groot, 27 septembre 2017. Texte en néerlandais.

Gepubliceerd: in de Nieuwsbrief van de Andries Stevenkring (2 -2025) 27 06 2025

27.06.2025

La langue des Flamands des origines à nos jours, ici et ailleurs

Tant en Artois qu’en Flandre Lilloise ou maritime, la langue des Flamands marque notre territoire, s’y pratique mais reste menacée de disparition en Flandre française ! Quelle est son histoire au cours des siècles, son état, son avenir ? Le néerlandais et le flamand, des synonymes ? La relation entre dialecte et langue ? Des réponses !

Auteur de Olla Vogala, histoire de la langue des Flamands, Wido Bourel est un écrivain et publiciste originaire de Flandre française dont l’œuvre fut couronnée par le Prix Ferdinand Snellaert en 2010. Il est vice-président du Cercle Andries Steven, association culturelle et linguistique.
Wido Bourel sera à Bavinchove le dimanche 20 mars et répondra aux questions de Damien Top sur l’histoire du vlaams, depuis ses origines jusqu’à nos jours. Le néerlandais et le flamand sont nés du francique, langue des pères fondateurs du royaume des Francs. S’il plaide pour la survivance du dialecte et invite à promouvoir l’identité flamande dans le nord de la France, l’auteur milite également pour la promotion du néerlandais, langue-mère du dialecte flamand parlée par près de 25 millions d’Européens. Ce sera l’occasion de faire le point sur la question, au moment où le flamand dialectal vient de rejoindre la liste des langues régionales enseignées dans les écoles.
Wido Bourel abordera ensuite quelques « questions qui dérangent » (c’est le titre de son prochain ouvrage à paraitre début mai : Flandre, des questions qui dérangent aux éditions Embanner) sur l’orthographe, la transmission, le devenir de la langue. Il les développera sans doute avec toute l’acuité et l’impertinence d’un Till l’Espiègle !
Un temps d’échanges avec le public suivra cet ardent plaidoyer qui se promet d’être aussi éclairant qu’enrichissant.

Dimanche 20 mars à 17h00
Salle des Fêtes – Mairie de Bavinchove
entrée libre
Renseignements : 09 53 63 32 08
Organisation : Cercle Andries Steven
Courriel : cercle.andries.steven@gmail.com

03.03.2022

Een Frans-Vlaamse stem met gezag

Over het Nederlands in Frans-Vlaanderen

Lees dit artikel ook op Doorbraak: https://doorbraak.be/een-frans-vlaamse-stem-met-gezag/

De Frans-Vlaming Damien Top is als tenor een bekende naam in muzikaal Frankrijk. Naast zanger is hij actief als dirigent, musicoloog en componist met een hart voor hedendaagse klassieke muziek. Top is ook organisator van culturele evenementen en voorzitter van een resem verenigingen.

Van de Andries Stevenkring, de jongste in de reeks, is hij de voorzitter. De Andries Stevenkring heeft als doel de Nederlandse taal en cultuur in Frans-Vlaanderen te bevorderen. Een stem met gezag om het eens te hebben over de actualiteit van de Nederlandse taal in Frans-Vlaanderen. Wido Bourel sprak met hem.

Een passie voor Albert Roussel

Hoe is uw interesse voor de Nederlandse taal en cultuur gegroeid?

Top: ‘Ik ben cultureel in een Vlaams milieu geboren en getogen. Maar mijn bewuste verankering met de noordelijke culturen kreeg vorm rond mijn dertigste. Het begon met mijn belangstelling voor genealogie en geschiedenis. Vervolgens met mijn passie voor de Frans-Vlaamse componist Albert Roussel uit Torkonje (Tourcoing). Via deze weg groeide mijn interesse voor de Vlaamse en noordelijke componisten, schilders en kunstenaars.’

En thuis?

‘Mijn grootvader leerde pas Frans in de scholen van de Franse Republiek. De thuistaal van mijn vader was het West-Vlaams. Hij leerde ook Nederlands in Kassel in de jaren 1980 op de vrije cursussen georganiseerd door het Komitee voor Frans-Vlaanderen. Thuis was er  dus zeker interesse voor de Nederlandse taal.’

Bij de aanvang van dit schooljaar spreekt men over de sluiting van vijf opleidingen West-Vlaams in de Frans-Vlaamse scholen.

‘200 leerlingen in het lager en secundair onderwijs kregen één uur les West-Vlaams per week. De docent, Frederic Devos, ging  op het eind van vorig schooljaar met pensioen. Een opvolger werd niet benoemd.

Volgens de verdedigers van het West-Vlaams bestond er geen interesse vanwege de overheid.

Volgens de onderwijsinstanties waren er geen kandidaten. Volgens de verdedigers van het West-Vlaams bestond er geen interesse vanwege de overheid. Hoe dan ook: voorlopig geen initiatie West-Vlaams meer in Buysscheure, Noordpeene, Ochtezeele, Wormhout en Volckerinckhove.’

U zei West-Vlaams. Geen Nederlands dus?

‘Lessen West-Vlaams inderdaad, gegeven buiten het referentiekader van het Nederlands. En dat is jammer. Ik zag onlangs een interview met ouders van deze leerlingen. Vol goede bedoelingen, dat wel. Maar ze bleken niet eens op de hoogte van de banden tussen het West-Vlaams en het Nederlands. Of dit bewust wordt verzwegen tijdens die opleidingen? Ik heb zo mijn idee.

Als troost begroet ik evenwel de opening van een ludieke opleiding Nederlands in Wormhout voor de leeftijd van 8 tot 11 jaar. Hier gaat het om een opleiding Nederlands.’

Geen duizend leerlingen

Men spreekt veel over het West-Vlaams, weinig over het Nederlands.

‘De zwanenzang van het West-Vlaams kan sentimenteel op meer weerklank rekenen. Begrijpelijk. Maar het perspectief wordt hierdoor serieus vervalst.

Ze zijn nochtans met meer dan 20 000, de leerlingen en studenten die Nederlands leren. Vergelijk eens  met de opleidingen West-Vlaams: geen duizend leerlingen. Een overgrote maar discrete meerderheid kiest dus voor het Nederlands. Er verschijnt wel eens nieuws over de Nederlandse opleidingen in de pers. Maar dit weegt niet op tegen de luidruchtige aanhangers van het West-Vlaams.

Men spreekt veel over tweetalige scholen vanaf de kleuterklas. Waar staat men in Frans-Vlaanderen?

‘De efficiëntie van deze methode is pedagogisch bewezen. En ook succesvol in de Elzas en in Baskenland. Uiteraard moet je niet rekenen op het Frans onderwijs om dit in Frans-Vlaanderen te helpen implementeren.

één tweetalig experiment in 2019

Wel is men met één tweetalig experiment in 2019 in de Alain Savary kleuterschool van Rosendael gestart. Ik heb geen zicht op de resultaten tot nu toe maar dit geeft toch een beetje hoop.’

Opvallende groei

Ik las in de Vlaamse kranten dat 647 Franse leerlingen les volgen in Vlaanderen waarvan 131 in de Westhoek. Er is toch een behoefte?

‘De groei is opvallend. Bedenk dat het hier gaat om individuele initiatieven van ouders, tegen de stroom in, en zonder de hulp van wie dan ook. Ze willen te allen prijze hun kinderen Nederlands laten leren. Al moeten sommigen hiervoor dagelijks vele kilometers rijden. In De Kleine Prins, de lagere school van het grensdorp Abele, heeft één leerling op drie de Franse nationaliteit. Frans-Vlaamse ouders worden meer en meer bewust van het feit dat hun kinderen de standaardtaal moeten leren.’

Hoe zit dat nu met die kleine oorlog tussen het West-Vlaams en het Nederlands?

‘Deze guerrilla is even kunstmatig als politiek van aard. Het is een aberratie te doen geloven dat het West-Vlaams een andere taal is dan – en geen verwantschap heeft met – het Nederlands. Maar dit gebeurt wel. Sommigen gaan zo ver dat ze wetenschappelijk werk naar hun hand zetten om hun gelijk te halen. Het zegt veel over de bedoelingen van de “daders”. Hun publiek weet meestal niet beter, en wordt misleid.’

Aberratie

Cultuurtaal en  dialect zelfde strijd?

‘Het is een aberratie het Nederlands als “vreemd” te beschouwen wegens een van zijn dialecten. Zoals het nonsens is te verklaren dat het Nederlands nooit de schrijftaal van Frans-Vlaanderen is geweest.  Ook een dialect heeft de standaardtaal nodig om zich te herbronnen. Vooral als het zo geïsoleerd is geraakt zoals in Frans-Vlaanderen.

Het onderwijs van het Nederlands is de toekomst

Het West-Vlaams in Frans-Vlaanderen is op sterven na dood.  Het onderwijs van het Nederlands is de toekomst en de streektaal moet en kan aandacht krijgen binnen deze opleidingen. Vandaar het credo bij de Andries Stevenkring : tussen het Nederlands en zijn dialecten valt er geen oorlog te voeren maar samen te werken…’

De superregio Hauts-de-France steunt het West-Vlaams, het Noordendepartement steunt het Nederlands. Kafka in Frans-Vlaanderen?

‘Inderdaad, dat is de tragikomedie die zich momenteel afspeelt. Het wordt dringend tijd dat deskundigen de voorzitter van de regio Hauts-de-France, Xavier Bertrand, vertellen hoe de vork echt in de steel zit. De man sponsort het West-Vlaams en het Picardisch, om politieke doeleinden, in het kader van de wetgeving op de regionale talen. Hij spreekt uiteraard geen woord West-Vlaams, is ook niet uit Frans-Vlaanderen afkomstig. Er is een dringende behoefte aan een ronde tafel tussen de regio Hauts-de-France en Vlaamse en Nederlandse universitairen en taalkundigen.’

In de Elzas wordt alle hoop gesteld op tweetalige onderwijsexperimenten. Is dat ook de toekomst voor Frans-Vlaanderen?

‘Op 2 oktober organiseert  de Frans-Vlaamse vereniging Zannekin in Rexpoede een ronde tafel over tweetalig onderwijs met getuigenissen van leerlingen en ouders die hun kinderen in West-Vlaanderen naar school sturen. Gasten van de avond zijn inderdaad twee Elzassers, Jean Peter en Pascale Lux. Ze zullen spreken over hun  ervaringen met de tweetalige ABCM school van Hagenau.

een taalbad Nederlands nemen over de schreve

Tweetalig onderwijs is een droom. In afwachting kunnen jonge Frans-Vlamingen een taalbad Nederlands nemen over de schreve. Daarom is het wenselijk dat onderwijsmensen uit West-Vlaanderen, alsook een vertegenwoordiger van de werkgeversorganisaties deze bijeenkomst in Rexpoede bijwonen.’

Ik hoor wel eens zeggen: ‘Een beetje Vlaamsch leren voldoet om te werken over de grens en het Nederlands is er van geen nut’.

‘Het is inderdaad een van de vele dwaasheden die men verspreidt. Soms wordt dit ook gevoed door het West-Vlaamse bedrijfsleven zelf dat tot alles bereid is om aan personeel te komen. Ik begrijp hun noden wel, maar verstandig is het niet.

De West-Vlaamse bedrijven en werkagentschappen weten beter: dat ze er dan ook naar handelen. Het is hun plicht de Frans-Vlamingen te vertellen dat het beter is Nederlands te studeren. Met het dialect zoals het nu wordt aangeleerd  ben je, eens voorbij Ieper en Veurne, al niet meer verstaanbaar. Deze bedrijven zouden als eersten tweetalige Frans-Vlamingen kunnen gebruiken.’

20.09.2020