Een wereldberoemd Vlaams handschrift

Het Liber Floridus. De oudste geïllustreerde encyclopedie  (1121)

Zo heet het indrukwekkende boek van ereconservator en professor emeritus Albert Derolez, dat vorig jaar verscheen. Derolez (°1934) doceerde paleografie aan meerdere universiteiten en geldt als dé autoriteit over het Liber Floridus.
Als conservator van de handschriften van de Universiteitsbibliotheek Gent, in de Boekentoren, mocht hij het Liber Floridus bijna een halve eeuw lang koesteren en bestuderen.

Het manuscript wordt nog altijd bewaard in de Boekentoren van Gent. Let op: er bestaan elders in Europa nog exemplaren van het Liber Floridus. Niet identiek. Het Gentse handschrift is bijzonder. Het is het autograaf. Geschreven én getekend door de auteur zelf. Alleen daarom al is de Boekentoren een omweg waard als je in Gent bent.

Encyclopedieën bestonden al vóór het Liber Floridus. De Romein Plinius de Oudere (23/24–79) schreef er een die grotendeels bewaard bleef. Maar geïllustreerd? Nee. Dat maakt het Liber Floridus uniek. Het bundelt de kennis van de wereld, zowat 900 jaar geleden: religie, filosofie, geschiedenis, astronomie, geografie, kaarten, dieren en planten.
Voor kaartenliefhebbers: het boek bevat de oudste bekende kaart van Europa. Met vermelding van “Flandria”. Verwacht geen moderne geografische kaart. Dit is een mappa mundi-achtige voorstelling, waar symboliek en wereldbeeld belangrijker zijn dan schaal en afstand.

Het werk ontstond in het huidige Sint-Omaars. Toen een grensstad tussen het graafschap Vlaanderen en Artesië. Niet in de abdij, zoals vaak wordt gedacht — ik heb die fout ooit zelf gemaakt. Het boek werd samengesteld bij het kapittel van Onze-Lieve-Vrouw en de heilige Audomarus. De concurrentie, zeg maar. Hoe het manuscript in de dertiende eeuw van Sint-Omaars naar de abdijbibliotheek van Sint-Baafs in Gent verhuisde, zullen we wellicht nooit weten.

Lambert van Sint-Omaars

Een boeiende these van Derolez: tekst en illustraties zijn van één en dezelfde hand. Van Lambert. Ook bekend als Lambertus van Sint-Omaars. “Lambert die het boek maakte”, staat letterlijk in het manuscript. Over hem weten we opvallend weinig. Geen geboortejaar. Geen sterfdatum. Wel: hij was de zoon van Onulf, overleden in 1077. Opvallend: die vader was kanunnik. Niet uitzonderlijk in een tijd waarin het celibaat nogal soepel werd geïnterpreteerd.

Het boek is rijk geïllustreerd. Miniaturen van hoge artistieke kwaliteit. Alle afbeeldingen komen uit het Liber Floridus zelf. De Latijnse teksten zijn vertaald en becommentarieerd door Derolez. Je hoeft dus geen Latijn te kennen. Bladeren mag. Grasduinen ook. Alleen al de unieke, kleurrijke illustraties houden je uren bezig.

Dat zo’n werk kon ontstaan in het Vlaanderen van de twaalfde eeuw, zegt alles over het culturele niveau van die tijd.

Het Liber Floridus verscheen bij Borgerhoff & Lamberigts en is te verkrijgen in elke goede boekhandel.

P.S. : Voor de germanisten onder ons: prof. Albert Derolez is de broer van prof. René Derolez (1921–2005), vooraanstaand germanist en eveneens hoogleraar in Gent. Hij promoveerde met ‘Runa Manuscripta’, een standaardwerk in de runologie. In mijn bibliotheek staan ook twee bekende werken van zijn hand: ‘De godsdienst der Germanen’ en ‘Les Celtes et les Germains’.

03.02.2026