Gummarus: op het kruispunt van heidendom en christendom

11 oktober geldt traditioneel als de sterfdag van de heilige Gummarus van Lier. Gommaar, zoals hij ook wordt genoemd, leefde in de zevende en achtste eeuw. Volgens de overlevering was hij ridder aan het hof van Pepijn van Herstal, hofmeier van het Frankische rijk. Hij zou geboren zijn in Emblem en geldt als de grondlegger van Lier, waar zijn relieken worden vereerd.

De jaarlijkse Sint-Gummarusprocessie vindt plaats op de eerste zondag na 10 oktober. Dit jaar vandaag dus. Zestien leden van het Genootschap van de Kasdragers dragen dan het indrukwekkende zilveren reliekschrijn van meer dan 800 kilogram door de stad. Sinds 2019 is de processie opgenomen in de Vlaamse Inventaris van het Immaterieel Cultureel Erfgoed.

De verering leeft nog sterk. Volgens de stadsgegevens dragen in 2026 in Lier en Koningshooikt samen 238 personen de voornaam Gummarus, Gummara of een variant zoals Goemmer en Gommaar. Ook de bekende Lierse schrijver Felix Timmermans vernoemde zijn jongste zoon naar de patroonheilige van zijn stad.

DE HEIDENSE HEILIGE?

In het levensverhaal van Sint-Gummarus duiken motieven op die herinneren aan voorchristelijke natuurverering en oudere religieuze gebruiken. Achter de christelijke heiligenlegende schuilen oudere geloofsuitingen. Het is echter niet eenvoudig om de voorchristelijke wortels te onderscheiden van de latere christelijke inkleding.

Een niet-exhaustief overzicht van opvallende elementen.

• De omgehakte boom. In de legende van Gummarus wordt een eik omgehakt. Sommige bronnen vermelden dat Grimmara, de als boosaardig beschreven vrouw van Gummarus, de boom laat omhakken; andere schrijven haar die rol niet toe. Dit motief doet denken aan de praktijk waarbij vroege christenen heilige bomen velden om de machteloosheid van de oude goden te tonen. Mogelijk werd een oudere boomcultus op die manier gekerstend en aan de nieuwe christelijke beschermheilige verbonden.
• De wonderbaarlijke genezing van de boom. Gummarus zou de omgehakte boom opnieuw tot leven hebben gewekt door zijn gordel rond de stam te binden. De boom hernam zijn groei en kwam weer tot bloei. Het motief roept associaties op met de verering van bomen en de levenskracht van de natuur.
• De wonderstaf en de heilige eik. Volgens een andere overlevering schoot Gummarus’ wandelstok wortel en groeide hij uit tot een grote eik, verbonden met de plaats Santeeik in Duffel. Opnieuw verandert een voorwerp door een wonder in een levende boom.
• De wonderstaf en de heilige bron. In bepaalde versies laat Gummarus met zijn staf een bron ontspringen. Dit sluit aan bij het motief van heilige personen die de levenskracht van de natuur ontsluiten. Heilige bronnen spelen immers ook in voorchristelijke religieuze tradities een belangrijke rol.
• De miraculeuze bron van Emblem. De bron bleef een plaats van verering. De Sint-Gummaruskapel herinnert aan die traditie. Bedevaarders kwamen er genezing zoeken en dronken van het water, dat heilzaam zou zijn tegen onder meer koorts en oogziekten. Het geloof in de genezende kracht van bronnen komt ook in oudere religies voor.
• Het ritueel rond de kapel en de bron. Volgens de overlevering liepen bedevaarders driemaal rond de kapel en dronken ze van het heilige water. Die combinatie doet denken aan oudere rituelen van reiniging en bescherming.
• De slang en het geredde kind. In een versie van de legende redt Gummarus een kind waarin een slang in de mond is gekropen. De slang is een oeroud, veelzijdig symbool. In onder meer de Germaanse en Keltische tradities uit onze streken wordt ze verbonden met genezing, leven, dood en wedergeboorte.
• De stichting van Lier. Gummarus zou zich aan de Nete hebben gevestigd en de grondslag hebben gelegd voor de latere stad. Lier ontstond in een waterrijk landschap, waar natuur en menselijke bewoning nauw verweven waren. Soms wordt de stadsnaam in verband gebracht met de Keltische god Lir. Die etymologische verklaring is echter niet afdoende bewezen en blijft een hypothese.
• Emblem en de Germaanse mythologie. De oude naamvorm Emblehem is in verband gebracht met Embla, de eerste vrouw uit de Noordse scheppingsmythe. Een intrigerende gedachte, maar een rechtstreeks taalkundig verband staat niet vast. Zonder bijkomende bewijzen blijft het speculatie.
• Prehistorische vondsten, offergaven en het magische water. In de alluviale gronden langs de Kleine Nete vonden archeologen prehistorische vuurstenen werktuigen. Er wordt ook melding gemaakt van offergaven die in de omliggende moerassen zouden zijn teruggevonden. Volgens de legende dreef de doodkist van Gummarus vanzelf over de Nete, van Emblem naar Lier. Het verhaal benadrukt de bijzondere, bijna magische betekenis van water en rivier en roept vragen op over hun mogelijke rol in voorchristelijke religieuze voorstellingen.

EEN CHRISTELIJKE HEILIGE MET OUDERE WORTELS?

Tijdens de noveen rond zijn feestdag trekken bedevaarders van heinde en verre naar de Sint-Gummaruskerk in Lier. Ze vragen genezing voor breuken en andere lichamelijke kwalen en roepen de heilige aan om gevrijwaard te blijven van botbreuken.

Bij de zegening legt de priester de gordel van Sint-Gummarus op de schouders van de pelgrim. Deze bandoplegging verwijst naar de legende waarin Gummarus met zijn gordel een omgehakte boom genas, waarna die opnieuw tot bloei kwam.

Zo leeft een wonderverhaal voort in een religieus gebruik. De gordel, oorspronkelijk een alledaags voorwerp, kreeg een bijzondere beschermende en genezende betekenis.

Misschien ligt precies daar de fascinatie voor Sint-Gummarus als oervader van de stad Lier: op het kruispunt van christelijk geloof, volksdevotie, wonderverhalen en echo’s van oudere religieuze tradities die mogelijk als verre volksherinneringen zijn blijven voortleven.

Waar begint de heiligenlegende? Waar liggen de oudere wortels van ons religieuze erfgoed? En omgekeerd: hoeveel van wat we vandaag als christelijke traditie beschouwen, draagt nog sporen van een veel ouder verleden?

11.10.2026