Jacques Presser: “Het fascime, als het ooit terugkeert…”

Op 24 februari 1899 werd in Amsterdam de grote Nederlands-Joodse historicus, hoogleraar, schrijver en dichter Jacques Presser (Jacob Presser) geboren. Als onorthodox marxist was hij een opvallende figuur: hij schreef niet vanuit absolute waarheden of ideologische dogma’s, maar met een scherpe, betrokken en persoonlijke pen.

In de naoorlogse periode, gekenmerkt door ideologische polarisatie en de verwerking van de oorlogservaring, formuleerde Presser een uitspraak die later een eigen leven zou gaan leiden. Het volgende citaat wordt vaak — maar ten onrechte — toegeschreven aan Winston Churchill; in werkelijkheid is het afkomstig van Jacques Presser:

“Het fascisme, als het ooit terugkeert, zal zichzelf ongetwijfeld aandienen in het gewaad van het antifascisme.”

Presser was een vernieuwer binnen de geschiedschrijving door zijn aandacht voor persoonlijke getuigenissen en anekdotes. In de jaren vijftig introduceerde hij het begrip egodocument, waarmee hij het belang benadrukte van dagboeken, brieven, memoires en herinneringen als historische bron.

Hij is onder meer de auteur van het tweedelige standaardwerk ‘Ondergang, over de vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom (1940–1945)’. Jacques Presser overleed in Amsterdam op 30 april 1970.

24.02.2026