Dierensymboliek: de kat van Sint-Omaars

Neen, dit stuk gaat niet over de PR-kat van de premier.
Op 11 februari 1488 verjagen de inwoners van het nu Frans-Vlaamse stadje Sint-Omaars, toen behorend tot het graafschap Vlaanderen binnen de Bourgondische erflanden, de Fransen. Op dat moment zijn zij de grote vijand. De bevolking overmeestert de Franse bewakers die de stad hadden ingenomen en helpt de bevriende Bourgondische troepen binnen, die al enkele dagen de stad belegerden.

De traditie wil dat de inwoners van Sint-Omaars als afgesproken signaal drie maal een brandende kaars omhoog zouden steken. De aanvallers zouden dit teken beantwoorden door te miauwen als een kat.

Het manoeuvre lukt. Weldra weerklinkt opnieuw de leuze ‘Leve Bourgondië!’ in de straten van Sint-Omaars. In de uren die volgen worden de “Witten”, collaborateurs van de Franse vijand, meedogenloos opgezocht en afgeranseld door de “Zwarten”, de aanhangers van Bourgondië. De man die een jaar eerder de sleutel van de stad aan de vijand had overhandigd, wordt onthoofd.

Herdenkingstoet met kat

Deze klinkende overwinning wordt eeuwenlang jaarlijks herdacht door de bevolking van Sint-Omaars. Elk jaar, op de vooravond van 30 november, de dag van Sint-Andries, patroonheilige van de Bourgondische Nederlanden, worden de 22 gezellen die de stad hadden helpen bevrijden gehuldigd. Op de markt worden vreugdevuren ontstoken.

Daarnaast worden acht kanonschoten gelost in de richting van de vijand. Richting Frankrijk dus. Deze vreugdevuren worden voorafgegaan door een plechtige herdenkingsstoet. Daarin wordt het beeld van een … kat triomfantelijk door de stad gedragen. De viering wordt afgesloten met een dankmis en een banket.

Broederschap van de kat

Om deze stoet en de jaarlijkse viering te organiseren wordt een broederschap in het leven geroepen: de Broederschap van Sint-Desirius, in de volksmond de Broederschap van de Kat. Dankzij deze broederschap blijft de traditie behouden tot 1677. In dat jaar veroveren Franse troepen Sint-Omaars en Frans-Vlaanderen, wat een einde maakt aan de jaarlijkse viering.

Opvallend is het vijandige klimaat in de stad in 1677. De Fransen vertrouwen de bevolking niet en plaatsen drie geladen kanonnen voor het stadhuis. Naar verluidt blijven die daar staan tot kort voor de Franse Revolutie.

Onze Lieve Vrouw met de kat

In de basiliek en vroegere kathedraal van Sint-Omaars is nog een merkwaardig beeld te bewonderen. Het is het werk van de in zijn tijd beroemde Zuid-Nederlandse beeldhouwer Jacques du Broeucq (1505?–1584). Ooit maakte het deel uit van het praalgraf van Philippe van Sint-Aldegonde (1530–1574), een fanatieke katholiek en een van de bloedrechters in Henegouwen en Vlaanderen tijdens de religieuze repressie. Een oom van Marnix van Sint-Aldegonde, maar wel uit het andere kamp.

Het beeld staat bekend onder de merkwaardige naam ‘Onze Lieve Vrouw met de kat’ (La Vierge au Chat). Een kat is een zeldzaam beschermingsdier in associatie met een Mariabeeld. Kunsthistorici en ook inwoners van Sint-Omaars wijzen soms op die poes aan de voeten van Onze Lieve Vrouw, maar weten vaak niet meer wat dat dier daar komt doen. Lees dit verhaal opnieuw en je weet waarom.

11.02.2026