De slag bij Fontenoy: “Heren Engelsen, schiet maar eerst” —  een Franse mythe?

Op 11 mei 1745 behalen de Franse troepen, onder leiding van maarschalk Maurits van Saksen, een grote overwinning op een coalitie van Britten, Nederlanders, Oostenrijkers en Hannoveranen. De slag vindt plaats in het Henegouwse dorp Fontenoy, tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog.

Maurits van Saksen — eigenlijk een Saksische prins in Franse dienst — geldt als een van de briljantste veldheren van zijn tijd. Zijn overwinning bij Fontenoy opent voor Frankrijk de weg naar een reeks veroveringen in de Oostenrijkse Nederlanden.

De Fransen laten het daar niet bij. In de maanden die volgen vallen ook verschillende zogenaamde Barrièresteden: een gordel van versterkte plaatsen die zich uitstrekt van de Noordzee tot aan de Maas. Onder meer Nieuwpoort, Veurne, Ieper, Menen, Dendermonde, Doornik, Roermond, Venlo, Geldern en Weert komen uiteindelijk in Franse handen terecht.

Volgens Voltaire (1694–1778), de officiële historiograaf van Frankrijk, zou zich bij het begin van de slag een opmerkelijke woordenwisseling hebben voorgedaan tussen Charles Hay, kapitein van de Engelse garde, en de graaf van Anterroches, officier bij de Franse gardegrenadiers:

-Kapitein Hay:
“Heren van de Franse garde, schiet!”

-Graaf van Anterroches:
“De Franse garde schiet nooit als eerste. Schiet u maar.”

-Kapitein Hay:
“Heren, vuur!”

Of deze scène werkelijk heeft plaatsgevonden, blijft echter zeer twijfelachtig. Sommige ooggetuigen spreken elkaar tegen, en een anonieme brief uit die tijd beweert zelfs dat de Fransen als eersten schoten. Toch groeide het verhaal uit tot een van de bekendste legendes uit de Franse militaire geschiedenis.

Via het onderwijs raakte vooral de verkorte versie diep verankerd in het Franse collectieve geheugen:

“Messieurs les Anglais, tirez les premiers.”
(“Heren Engelsen, schiet maar eerst.”)

Waar of niet, de uitspraak paste perfect in de eeuwenlange psychologische en politieke rivaliteit tussen Frankrijk en Engeland — het latere “Perfide Albion”.

11.05.2026