Dr. Gustaaf Schamelhout, een Vlaamse antropoloog en etnoloog

Op 21 januari 1944 overleed Gustaaf Schamelhout, arts, antropoloog, etnoloog, schrijver en vrijzinnig Vlaams nationalist. Hij werd in 1869 in Brussel geboren en kreeg aanvankelijk een overwegend Franstalige opvoeding. Tijdens zijn humaniorajaren leerde hij Nederlands, waarna hij al snel zijn weg vond in het Vlaamse studentenleven. Hij werd lid van het vrijzinnige genootschap Geen Taal, Geen Vrijheid en richtte het opvallend genaamde Diets Dispuutgezelschap op.

Schamelhout studeerde geneeskunde aan de Université Libre de Bruxelles (ULB) en specialiseerde zich nadien in Duitsland en Engeland als ftisioloog, een arts gespecialiseerd in tuberculose. Als voortrekker van het literaire tijdschrift Van Nu en Straks werkte hij samen met onder meer Alfred Hegenscheidt, Prosper Van Langendonck en August Vermeylen.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog ondertekende hij het Manifest voor de vernederlandsing van de Gentse universiteit. Dit engagement kostte hem zijn positie als tuberculosespecialist, waarna hij zich noodgedwongen terugtrok in zijn privépraktijk. Na 1918 verlegde hij zijn aandacht naar zijn grote passie: antropologie en etnologie.

In Vlaanderen was dit toen een vrijwel uniek specialisme, waarmee hij een belangrijke rol speelde in de ontplooiing van de wetenschapsbeoefening. Hij was medeoprichter van de Vereniging voor Wetenschap, werkend lid van het Vlaams Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek en stichtend lid van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Geneeskunde van België.

ONDERDRUKTE VOLKEREN

Schamelhout specialiseerde zich in de studie van onderdrukte volkeren en hun streven naar zelfbeschikking. Hij publiceerde over de bevrijdingsstrijd van onder meer de Ieren, Catalanen, Tsjechen en verschillende Oostzee- en Balkanvolkeren. Als etnoloog besteedde hij daarbij bijzondere aandacht aan hun etnische samenstelling.

Tussen 1929 en 1932 verscheen zijn driedelige werk ‘De volkeren van Europa en de strijd der nationaliteiten’, waarin hij een Europa beschrijft dat sterk verschilt van het huidige politieke en etnische landschap, vooral in Oost-Europa en de Balkan.

Later publiceerde hij Herkomst en etnische samenstelling van het Vlaamse volk (1936) en Antropologie van het Nederlandse volk (1944). Met de wetenschappelijke inzichten van zijn tijd onderzocht hij daarin de etnische oorsprong en antropologische kenmerken van Vlamingen en Nederlanders. Daarbij weerlegde hij expliciet de racistische stelling van de Brusselse antropoloog Emile Houzé, die Vlamingen als een zogenaamd “inferieur ras” bestempelde.

Schamelhout was niet alleen theoretisch sterk onderlegd, maar ondernam ook talrijke studiereizen doorheen Europa. Door de combinatie van zijn wetenschappelijke werk en zijn engagement voor nationale en culturele vraagstukken nam hij een unieke plaats in binnen Vlaanderen van zijn tijd.

Opmerkelijk is ook dat hij, ondanks zijn goede kennis van Duitsland waar hij had gestudeerd, tijdens de Tweede Wereldoorlog strikt buiten elke vorm van collaboratie bleef. Ook van Duitse zijde was er geen belangstelling: Schamelhouts visie op de diversiteit en het streven naar zelfstandigheid van de Europese volkeren pasten niet binnen de toenmalige ideologische denkkaders van het Derde Rijk.

Gustaaf Schamelhout overleed in Antwerpen in 1944, nog voor het einde van de oorlog.

EEN CITAAT VAN SCHAMELHOUT OVER DE FRANSE REVOLUTIE

“Voor de mannen van de Onwenteling waren de gewesttalen overblijfselen van de middeleeuwse verwarring en zij zetten al hun krachten in om ze uit te roeien. Zij maakten geen onderscheid tussen taal en tongval, tussen Bretoens en Provençaals, Vlaams en Waals, Baskisch en Duits. Zover het Frans grondgebied zich uitstrekte, mocht er maar een taal behouden worden, de staatstaal. Toen de Zuidelijke Nederlanden als winstgewest van de Republiek ten deel vielen, voerden de Franse ambtenaren meedogenloos de strijd tegen het Nederlands, met het gevolg dat twintig jaren Franse overheersing noodlottiger voor de taal van de Vlamingen zijn geweest dan twee eeuwen Spaanse en Oostenrijkse heerschappij (…).”

(citaat uit “De volkeren van Europa en de strijd der nationaliteiten, deel 1, blz. 101)

21.01.2026