Toen Heinrich het Ludwigslied terugvond

Op 2 april 1798 werd August Heinrich Hoffmann von Fallersleben geboren in Fallersleben, in het toenmalige hertogdom Braunschweig‑Lüneburg (nu Wolfsburg, Duitsland).
Als romantisch dichter en taalonderzoeker verdiept hij zich in volksliederen en de studie van de Nederlandse taal, met bijzondere belangstelling voor het Middelnederlands.

Tijdens zijn reizen door Nederland en Vlaanderen stond hij in contact met invloedrijke figuren zoals P.J. Snellaert, L. Alberdingk Thijm, J. van Lennep, M. Siegenbeek en J.F. Willems. In Frans-Vlaanderen ontmoette hij onder anderen E. de Coussemaker, samensteller van Chants Populaires des Flamands de France, en de filoloog L. de Baecker, een belangrijke vertegenwoordiger van de Nederlandse taalbeweging aldaar.

Hoffmann schreef verschillende liederen en gedichten in het Middelnederlands, taal die hij bijzonder vlot hanteerde. Tot zijn bekendste werk behoort onder meer Vlaenderen dagh en nacht denc ic aen u, dat in 1854 verscheen in zijn Horae Belgicae.

EEN ONTDEKKING IN VALENCIJN

In 1837 bezocht hij de bibliotheek van Valencijn en deed daar een opmerkelijke vondst. Over deze gebeurtenis schrijft hij zelf:

“Omdat ik de boeken niet meer kan bereiken, klim ik op een ladder. Ik vraag de bibliothecaris een tweede ladder te halen voor hem en mij de boeken aan te reiken. Al na het tiende boek gil ik juichend uit en sla van louter blijdschap mijn buur op de schouder, waardoor hij op een haar na het evenwicht verliest: ‘Voilà Monsieur’. De oude buffellederen boekband met geschriften van Gregorius van Nazianze had me niet bedrogen. Op de keerzijde van het 14ste blad staat het Ludwigslied en, tot mijn grote verbazing, ook het oudst bekende Romaanse gedicht, een lofzang op de heilige Eulalia die tot hiertoe volledig onbekend was (…)”

Samen met het zogenaamde Ludwigslied ontdekte Hoffmann in dezelfde bundel ook een andere unieke tekst: de Cantilène de Sainte‑Eulalie, die geldt als een van de vroegste bekende teksten in het Frans. Voor een filoloog als Hoffmann moet dit het hoogtepunt van zijn carrière zijn geweest, een dag die hij ongetwijfeld als dé ontdekking van zijn leven beschouwde.

Met deze vondst herontdekte Hoffmann von Fallersleben het Ludwigslied, het oudst bekende rijmdicht uit de negende eeuw, geschreven in het Oudfrankisch of Vroegmiddelfrankisch — een taalvariant die de gemeenschappelijke schakel vormt tussen het Duits en het Nederlands. Het Ludwigslied is vrijwel uniek als complete vroeg‑middelfrankische tekst; er zijn nauwelijks andere overgeleverde werken in deze taalvariant uit dezelfde periode.

• Oud‑ of Vroegmiddelfrankisch → Oudhoogduits → Middelhoogduits → modern Duits
• Oud‑ of Vroegmiddelfrankisch → Oudnederlands → Middelnederlands → modern Nederlands

Het Ludwigslied is een loflied dat de overwinning van de West-Frankische koning Ludwig III op de Noormannen in 881 bij Saucourt-en-Vimeu (Picardië), ten zuiden van Abbeville, bezingt.

De tekst was oorspronkelijk bekend uit een vermelding van de benedictijn J. Mabillon in 1672 en afkomstig van de abdij van Sint-Amands-aan-de-Skarpe (Saint-Amand-les-Eaux), maar was later zoekgeraakt, vermoedelijk door de onrusten rond de Franse Revolutie. Toen Hoffmann de tekst terugvond, waren maar weinig specialisten in Frankrijk nog in staat deze te herkennen, laat staan te lezen; tegenwoordig worden dergelijke stukken in Franse archieven in een vergeethoek bewaard onder de categorie “onleesbare stukken.”

Heinrich Hoffmann von Fallersleben overleed op 19 januari 1874 in Corvey bij Höxter, Duitsland, en is begraven op het kerkhof bij de abdijkerk van Corvey.

02.04.2026