Erasmus, de humanis die de machtigen een spiegel voorhield

Op 12 juli 1536 overleed Desiderius Erasmus in het Zwitserse Bazel. De beroemdste humanist uit de Nederlanden tijdens de renaissance werd omstreeks 1466 in Rotterdam geboren. Zijn oorspronkelijke naam was Geert Geerts (of Gerrit Gerritszoon). Hij was de buitenechtelijke zoon van een priester en diens huishoudster.

Erasmus groeide uit tot de belangrijkste vertegenwoordiger van het christelijk humanisme in Europa. Hij pleitte voor verdraagzaamheid, kritisch denken en een terugkeer naar de oorspronkelijke bronnen van het christendom. Als internationaal gerenommeerd geleerde onderhield hij een uitgebreide briefwisseling met pausen, vorsten, bisschoppen en intellectuelen uit heel Europa.

Hij stond in nauw contact met het Bourgondisch-Habsburgse hof en was adviseur en leermeester van de jonge prins Karel, de latere keizer Karel V. Voor hem schreef hij in 1516 zijn beroemde opvoedkundige en politieke traktaat Institutio Principis Christiani (De opvoeding van de christelijke vorst), waarin hij uiteenzet hoe een vorst rechtvaardig, gematigd en in dienst van het algemeen belang moet regeren.

Zijn invloed op het intellectuele en religieuze leven van de zestiende eeuw was bijzonder groot. Zijn naam leeft vandaag voort in onder meer de Erasmus Universiteit Rotterdam en het Erasmus+-programma, het Europese uitwisselingsprogramma voor studenten en docenten.

Tot zijn bekendste werken behoort Lof der Zotheid (Moriae Encomium, 1509), een satirisch meesterwerk waarin hij op geestige maar vlijmscherpe wijze de menselijke ijdelheid, het bijgeloof en de misbruiken binnen Kerk en samenleving aan de kaak stelt. Daarnaast verwierf hij grote faam met de Adagia, een verzameling en toelichting van duizenden klassieke spreekwoorden, en de Colloquia, levendige dialogen die niet alleen werden gebruikt voor het onderwijs in het Latijn, maar ook een krachtig middel waren om zijn humanistische ideeën te verspreiden. Van blijvende betekenis was bovendien zijn kritische uitgave van het Griekse Nieuwe Testament (1516), die de studie van de Bijbel grondig vernieuwde en zowel de katholieke hervormingsbeweging als de Reformatie diepgaand beïnvloedde.

ERASMUS IN DE FRANSE NEDERLANDEN

Bekend is dat Erasmus tijdens een van zijn reizen ook Waten bezocht. Daar raadpleegde hij de rijke bibliotheek van de abdij op de Watenberg, die in zijn tijd een vermaarde verzameling handschriften en boeken bezat. Bij die gelegenheid bezocht hij eveneens de Sint-Bertijnsabdij in Sint-Omaars, een van de belangrijkste intellectuele en religieuze centra van de toenmalige Nederlanden.

Vijf eeuwen na zijn overlijden blijft Erasmus opmerkelijk actueel. Zijn pleidooi voor verdraagzaamheid, kritisch denken en een verantwoord gebruik van macht spreekt nog steeds tot de verbeelding. In De opvoeding van de christelijke vorst (Institutio Principis Christiani, 1516), geschreven voor de jonge prins Karel, benadrukt hij dat een vorst niet voor eigen eer of voordeel mag regeren, maar uitsluitend ten dienste van het algemeen welzijn.

Zijn politieke filosofie wordt kernachtig samengevat in deze uitspraak:

“Wie het roer van het schip van staat hanteert, moet slechts het algemeen belang en niet zichzelf dienen.”

Daarnaast waarschuwde Erasmus herhaaldelijk voor machtsmisbruik en onderdrukking. Zo schreef hij ook:

“Hij die onderdrukking toelaat, deelt in de schuld.”

Vijf eeuwen later hebben deze woorden niets aan actualiteit verloren. In een wereld waarin macht al te vaak wordt verward met eigenbelang, herinnert Erasmus ons eraan dat gezag slechts geloofwaardig is wanneer het wordt uitgeoefend in dienst van de gemeenschap. Juist daarin schuilt de blijvende kracht van zijn boodschap.

12.07.2026