Erfgoed, gezien door Vlaamse primitieven

“Het geheugen, net als de geschiedenis, is geworteld in archieven. Zonder archieven verzwakt het geheugen, vervaagt de kennis van wat we hebben verwezenlijkt en verdwijnt de trots op een gedeeld verleden. Archieven bieden tegenwicht aan dat verlies. Ze bevatten de sporen van wat voorafging.”
(Joan M. Schwartz & Terry Cook)

Je zou nogal snel – en dus misschien wat naïef – kunnen concluderen dat een V-partij* aan de macht automatisch garant staat voor een stevige en innoverende taal- en cultuurpolitiek. En al helemaal voor een structurele verankering van de middelen voor ons waardevolle erfgoed: archieven, erfgoedbibliotheken, monumenten en culturele instellingen.

Niets blijkt minder vanzelfsprekend. En dus worden we wakker met een kater.

De organische gemeenschap zou moeten wijken voor een multidentitaire maatschappij, zo lijkt het, en in zo’n samenleving is zelfs het eigen culturele geheugen niet langer vanzelfsprekend veilig. Instellingen moeten zich voortdurend verloochenen, verantwoorden en aanpassen om hun voortbestaan veilig te stellen. En als de geldbeurs dan weer opengaat, krijgt ons erfgoed voorzekers ook een nieuwe behandeling: inclusief, divers en postkoloniaal – steeds nadrukkelijker als een beleidsmatige opdracht waaraan door de staat gesubsidieerde instellingen geacht worden te beantwoorden.

Opvallend maar niet verrassend is hoe liberalisme en individualisme zich ondertussen wonderlijk goed lijken te kunnen verzoenen met woke en kosmopolitisch denken, voorbij de klassieke links-rechtstegenstellingen. Vlaamse primitieven, maar dan zonder penseel.

De mentaliteit van ordinaire boekhouders binnen de Vlaamse politiek helpt daarbij niet bepaald. Evenmin als het charisma van een lavabo – een treffende formulering die ik even ontleen aan Jean-Marie Dedecker. Een cultuurbeleid dat vooral in spreadsheets past, heeft uiteindelijk weinig met visie te maken.

De fundamentele vraag is nochtans eenvoudig:

Wat gebeurt er met een gemeenschap wanneer de instellingen die haar geheugen bewaren structureel minder of niet meer in staat worden gesteld om dat geheugen te bewaren, te beschrijven, te ontsluiten en door te geven?

CULTUUR OP EIGEN BENEN?

Op korte termijn brengt deze situatie uiteraard een hoop ellende met zich mee. Maar misschien is dit ook het moment om ons af te vragen van welke ballast de culturele sector zich kan bevrijden.

Cultuur – de echte dan – kan zich opnieuw van onderuit organiseren: lokaal verankerd, creatief, ondernemend en waar mogelijk zelfbedruipend. Minder afhankelijk van steeds wisselende administratieve logica’s en van subsidiestelsels waarin de culturele inhoud soms lijkt te moeten wijken voor de juiste dogmatische terminologie.

De tering naar de nering zetten, in alle opzichten dus. Ook dat hoort bij onafhankelijkheid.

En als we die onafhankelijkheid ernstig nemen, lijkt het mij minstens verdedigbaar om de structurele vermenging van cultuurbeleid en politieke macht opnieuw ter discussie te stellen. Misschien horen actieve politici en andere vertegenwoordigers van het machtsapparaat gewoon niet thuis in raden van bestuur van culturele instellingen.

Niet omdat politiek niets met cultuur te maken heeft.

Maar juist omdat cultuur iets nodig heeft wat de politiek moeilijk kan garanderen:

een geheugen dat langer meegaat dan de volgende verkiezingen

*In Vlaamse conclaven hoor ik dat het allemaal de schuld is van Carolientje. Neen, dames en heren van NVA, dat klopt niet: de verantwoordelijkheid voor een regeringsbeleid is collectief. De minister-president is en blijft echter politiek hoofdverantwoordelijk voor de beslissingen die onder zijn beleid worden genomen.

04.10.2026

Over archieven en hun bewakers  

Mijn betreurde Nederlandse vriend, Marten Heida, vertrouwde me kort voor zijn dood persoonlijk archiefmateriaal toe met betrekking tot de Nederlanden in Frankrijk. Hij zei me letterlijk: “Mijn kinderen hebben geen belangstelling voor alles wat ik heb verzameld. Het zal verloren gaan. Jij bent de enige die ik nog ken die daar iets mee kan doen.”

Dat is ook, samengevat, wat me te wachten staat. De waarde van mijn archief is trouwens voor derden relatief. Stukken over Frans-Vlaamse verenigingen en tijdschriften die ik heb opgericht, zoals Hekkerschreeuwen, Michiel de Swaenkring, Tijl, nieuwsbrief De Lage Landen, enzovoort. Daarnaast persoonlijke briefwisseling met vooraanstaande figuren: Nicolaas Bourgeois, André Demedts, Cyriel Moeyaert, enzovoort. Ook omvat het een vrij volledig archief van alle publicaties van de Vlaamse Volkspartij van Lode Claes, toen ik vrijgesteld was van de VVP; diverse items uit de oprichtingsjaren van het tijdschrift TeKos. Verder papierendocumentatie over de Nederlanden in Frankrijk en de totstandkoming van mijn boeken, ooit alfabetisch geordend, maar sinds het internettijdperk traag maar zeker uitgegroeid tot stapels papieren waar ik geen begin meer in zie.

Wat me ook te wachten staat als ik niet ga opruimen: een late scheiding

Kinderen of kleinkinderen, stel dat ze interesse zouden tonen, leven in het digitale tijdperk. Officiële instellingen zijn niet altijd meer te vertrouwen. In Frans-Vlaanderen heb je het CFF, maar daar is er een ‘F’ te veel aan. Aan de Kulak in Kortrijk is de bibliotheek De Franse Nederlanden het toonbeeld van totaal desinteresse voor het onderwerp waarvan ze de naam dragen. In Antwerpen heb je het ADVN. Daar stel ik me veel vragen over het woke wetenschappelijke comité dat in de schaduw van deze instelling opereert. Neem eens het verwante blad Wetenschappelijke Tijdingen in handen. Big brothers Bruno, Nico en hun vrienden woken er graag op los. Ze bepalen met universitaire diploma’s en wetenschappelijke ernst de nieuwe, eenzijdige koers van de geschiedschrijving. Ze noemen dat demythologiseren. Een minimum aan empathie voor de gulle gevers en voor de mensen en feiten uit het verleden lijkt niet meer op het programma.

Ik wil zeker niet veralgemenen, en de ADVN beschikt ook over waardevolle mensen. Maar er ontstaat toch een vertrouwensprobleem wanneer elk vorm van fair play in de geschriften van sommigen ontbreekt.

Voor mezelf ben ik er nog niet uit. Maar als mijn kinderen of kleinkinderen niet geïnteresseerd blijken te zijn, zal ik bij mijn overlijden wellicht mijn persoonlijke archief in een groot vreugdevuur laten verdwijnen. Het belang hiervan voor het nageslacht hangt af van de mate van empathie voor de gedachten en context van uw dienaar.

Nietzsche zei: alles vergaat, alles keert weer”. Een definitie van decadentie is ook wanneer het ‘weerkeren’ onmogelijk wordt gemaakt.

Mijn vriend Marten Heida dacht er niet anders over.

04.07.2025