Lichtmis: het licht komt terug

Vandaag is het Lichtmis. Die dag roept herinneringen op aan wat mijn grootouders me vertelden. Lichtmis was een feest van de terugkeer van het  licht en het leven, rituelen en oude overtuigingen, doorgegeven van generatie op generatie.

Pannenkoeken hoorden er onlosmakelijk bij. Het bakken was traditie, maar ook beladen met betekenis. Enerzijds loerde het ongeluk. Wie een pannenkoek op de grond liet vallen, daagde het noodlot uit. Anderzijds was er het geluk. Wie een trouwring in het deeg doopte, schonk een vrouw voorspoed. Lichtmis balanceerde zo tussen vrees en hoop.

Kaarsen stonden centraal. Ze verbeeldden de overwinning van het licht op de duisternis. Op Lichtmis wijdde men twee kaarsen, bestemd om later, met Allerheiligen, te branden ter nagedachtenis van de doden. Ook dieren kregen bescherming. Men stak een kaars aan en bewoog die onder hun buik, om kwaad en ziekte af te weren.

Lichtmis bracht ook sociale gebruiken met zich mee. Armen genoten die dag een bijzondere vorm van gastvrijheid. Men mocht vrijuit spreken en de waarheid zeggen, zonder nare gevolgen. De dag bood ruimte, letterlijk en figuurlijk.

Zelfs wolven maakten deel uit van het volksgeloof. Men geloofde dat het zonlicht op Lichtmis hen zes weken lang deed vluchten. In Frans-Vlaanderen leefde nog een donkerder verhaal. Kinderen die die nacht door een priester werden gewekt, zouden in weerwolven veranderen.

De naam Maria Lichtmis, of Onze-Lieve-Vrouw Lichtmis, verwijst naar een oudere betekenislaag. In sommige regio’s van de Nederlanden sprak men van “Vrouwendag”. Dankzij paus Innocentius II kennen we de verklaring. Op deze dag vereerden de heidense Romeinen Proserpina, godin van de onderwereld en van de terugkeer van het leven. Het feest had dus een voorchristelijke oorsprong en draaide om de terugkeer van het licht, om reiniging en om de vruchtbaarheid van mens en natuur.

Voor onze voorouders was Lichtmis meer dan een feestdag. Het was een scharniermoment in het jaar. Men observeerde de natuur en probeerde het weer te lezen. Zo groeide Lichtmis uit tot een zogenaamde kritische dag, rijk aan weerspreuken die de komende weken moesten voorspellen.

Weerspreuken

Lichtmisse schoon en klaar,
geeft een vruchtbaar roggejaar.

Lichtmisse donker,
maakt de boeren jonker.

Lichtemisse kuisch en klaar,
maakt de boeren bedelaar.

Te Lichtemisse en is een vrouw nooit zo arm
of heeft ze een pannetje vet of warm.

En uit Kaaster noteerde ik nog:

Schijnt de zon door ’t hout,
dan maakt het zes weken koud.

02.02.2026

Over de maand februari

De maand februari, naar mijn aanvoel putje winter, telde zeven zonnige dagen, aldus mijn grootvader. De oudste wijze man van ons dorp, Jérémy, die rond 1875 was geboren, zei me dat een van de dagen van februari, welke dag precies weet ik niet meer, ‘olmendag’ werd genoemd. Hij had nog mensen gekend die een alleenstaande boom opzochten om er op olmendag een wens uit te spreken. Dat moest na zonsondergang en de  boom moest dus een olm zijn. Aan de voet van de boom werd een offer begraven in de vorm van een munt.

Lichtmis, op 2 februari. De kaarsen op lichtmis waren een overwinning op de duisternis. Op die dag werden  twee kaarsen gewijd, om ze later, met Allerheiligen, aan te steken om de dierbare doden te herdenken. Om de dieren te beschermen moest men een kaars aansteken en deze onder de buik van de dieren schudden. Op lichtmis gold vroeger een bijzondere vorm van gastvrijheid tegenover de armen. Men mocht op die dag ook iemand zijn waarheid zeggen zonder nare gevolgen.

Wolven waren ook verbonden aan Lichtmis: het licht van de zon kon op die dag de wolven zes weken doen vluchten. In Frans-Vlaanderen geloofde men vroeger ook dat kinderen gewekt door een priester in weerwolven veranderden tijdens de nacht van lichtmis.

En tenslotte nog het belangrijkste, de pannenkoeken : een pannenkoek dat men op de grond liet vallen bracht ongeluk. Het dopen van de trouwring in de deeg bracht een vrouw dan weer geluk.

Andere namen voor februari:

• de sprokkelmaand
• de schrikkelmaand
• de kortemaand
• de reinigingsmaand
• de slijkmaand
• de koekemaand
• de regenmaand

Weerspreuken van februari:

• Regen in kortemaand/ vries in maartemaand
• Op Lichtmis is geen vrouwken zo arm/ of het maakt haar koekepanneken warm.(02 02)
• Dits de dach van Sente-Valentine/ op dien dacht klesen de voghelkine hare ghenoeten in den woude.(14 02)
• Sint-Matthijs breekt het ijs, en als hij geen ijs ontmoet, hij het vriezen doet (24 02)
• Regen in Sint-Walpurgisnacht/ heeft steeds de kelder vol gebracht. (25 02)

02.02.2025