Wat Karel Jonckheere zag tussen noord en zuid — en wat nog altijd klopt

Op 9 april 1906 werd de West-Vlaamse auteur en dichter Karel Jonckheere in Oostende geboren. Hij overleed op 13 december 1993 in Rijmenam.
Als strijdbaar Vlaming heeft hij in woord en daad gepleit voor een culturele toenadering en samenwerking tussen Vlaanderen en Nederland.

Hij schreef een twintigtal dichtbundels, die werden verzameld in Poëtische inventaris (1972), naast een uitgebreide reeks prozawerken: reisverhalen, novellen, kritisch proza en essays, literair-historisch werk, en aforistische en anekdotische teksten. Veel van zijn werk werd vertaald in een tiental talen.

Zijn werk over Noord en Zuid is tegelijk geestig en kritisch: het legt niet alleen de verschillen bloot, maar toont ook hoezeer beide regio’s cultureel en taalkundig met elkaar verweven blijven.

Enkele aforismen van Karel Jonckheere over Noord en Zuid:

• Belgen leren gaarne vreemde talen. De Vlamingen Nederlands, Frans en Engels. De Walen Frans.
• Nederland wijst altijd op de verschillen tussen Noord en Zuid. Vlaanderen op de overeenkomsten. Dit is het bitterste onderscheid.
• Waarom is Nederland zo’n vlak land? Omdat het geloof er de bergen heeft verzet.
• In Nederland is alles verboden, zelfs wat toegelaten is. In België is vooral toegelaten wat verboden wordt.
• Twee soorten Vlamingen: die vandaag bekijken met de ogen van 1302, en die 1302 bekijken met de ogen van vandaag. Een derde soort is in de maak: die vandaag vergeten te bekijken met de ogen van morgen.
• De Vlaamse en Hollandse dialecten vervullen een nuttige rol: ze doen me verlangen naar het Nederlands.
• In de grond van zijn hart weet geen enkele Nederlander raad met de Vlaamse strijd. De ene uit hooghartigheid, de andere uit onbegrip, een derde uit gemakzucht, een vierde omdat hij denkt dat het om een besmettelijke ziekte gaat of om een geestesafwijking, een vijfde omdat hij meent dat het een lager volksspel is. Soms komt er zich wel een mee bemoeien omdat hij meent dat wij martelaars zijn met andere martelaars. Dit laatste zijn wij niet. Wel de zuidermuur van het Nederlands, door vreemden bepleisterd.
• Gezelle was tegen het Hollands omdat het vergeten was dat het Vlaams eens Nederlands was.
• Nederland heeft eeuwenlang vrijuit kunnen discussiëren over de bijbel. Daarom had het veel abstracte woorden nodig. De bezette Vlamingen mochten alleen maar vertellen. Met aardse, concrete, zintuiglijke, lijfelijke woorden. We moeten onze verschillen niet van elkaar aftrekken, maar samentellen.
• In de 16e en 17e eeuw hebben de Vlamingen hun grootste intellectuele bloedaftapping ondergaan. Ik beweer niet dat het Noorden deze transfusie nodig had, maar het kon gerust een Vondel, een Stevin, een Van Mander, een Aldegonde, wat professoren en wat tapijtwevers gebruiken. Om niet te gewagen van enkele kaartentekenaars en dies meer.

Zijn aforismen blijven verrassend actueel — en zetten nog altijd aan tot nadenken over wie we zijn, en hoe we naar elkaar kijken in het Nederlandse taalgebied.

Uit “Nacht? zei de zon, nooit van gehoord”, Manteau, 1968.

09.04.2026