Ferdinand Tönnies: een gemeenschap groeit organisch

Op 26 juli 1855 werd in Oldenswort (toen nog Denemarken, nu Sleeswijk-Holstein) Ferdinand Tönnies geboren. Hij was socioloog, filosoof, universiteitsprofessor en, in 1909, oprichter en voorzitter van de Duitse Sociologische Vereniging.

In zijn beroemde werk “Gemeinschaft und Gesellschaft”* dat in 1887 verscheen, maakt Tönnies een onderscheid tussen de organische wil (‘Wesenwille’) en de zogeheten gereflecteerde wil (‘Kürwille’), en projecteert dit op gemeenschap en maatschappij.

De kern van zijn denken:

een gemeenschap (‘Gemeinschaft’) groeit organisch, heeft wortels en onderscheidt zich door een eigen cultuur en stabiliteit in de tijd. Een maatschappij (‘Gesellschaft’), daartegenover, is gemaakt en kan worden ‘herroepen’. Een gemeenschap is solidair met elkaar: centraal staat het “zijn”. In een maatschappij daarentegen, nemen eigenbelang, belangengroepen — en daarmee het “hebben” — de overhand.

Definities:

• Gemeenschap = familie, stam, volk, enz.
• Maatschappij = handelaars, beroepsverenigingen, politieke partijen, enz.

Tönnies voegt daaraan toe: “De handelaars of kapitalisten zijn de natuurlijke meesters en heersers van de ‘Gesellschaft’ of ‘maatschappij’. De maatschappij bestaat voor hen. Het is hun instrument.”

In 1933 werd Ferdinand Tönnies door de Nazi’s, vanwege zijn kritische geschriften, uit zijn functies gezet. Hij overleed in Kiel op 9 april 1936. Zijn zorgen over de afbraak van sociale banden, onder invloed van de opkomst van het individualisme, blijven actueel.

*Een Nederlandse editie werd in 1990 bij Acco in Leuven uitgegeven, getiteld: “Gemeenschap en Maatschappij.”

26.07.2025