WIDOPEDIA
Een blog over Frans-Vlaanderen, de Nederlanden en Europa
Wido Bourel

Meest recente berichten
Archieven
Kernwoorden

Dood

De zwarte vogels van de dood

In mijn archief vond ik enkele nota’s, gedateerd op 6 november 2011. Aantekeningen over oud volksgeloof rond zwarte dieren en vogels. Nu november opnieuw over het land trekt, leek het een goed moment om die bladzijden nog eens open te slaan.

We kennen allemaal de zwarte kat die ongeluk brengt. Of de zwarte hond van de duivel.

Maar ook zwarte vogels boezemden onze voorouders angst in. Vleermuizen die door de nacht scheren. Raven als vogels van het noodlot. Kraaien die krassend boven verlaten velden cirkelen.

Zwarte vogels werden verbonden met kwaad en ongeluk. Met ziekte en sterfelijkheid.

Jaren geleden waarschuwde een oude man uit Kaaster mij toen hij mij alleen over een veldweg zag stappen:

“Zie dat ge geen zwarte vogel tegenkomt.”

ZIELEVOGELS

Dat bijgeloof is oeroud.

Onze heidense voorouders geloofden dat de ziel van een gestorven mens als een vogel naar het hiernamaals vloog. Vandaar de naam “zielevogels”.

De dood kreeg vleugels.

Mijn groottante Margriet kon de kinderen van ons dorp nog de stuipen op het lijf jagen met verhalen over heksen die zich door zwarte raven door de nacht lieten voeren.

In die oude verhalen waren vogels meer dan gewone dieren. Ze bewogen zich tussen werelden. Tussen de levenden en de doden. Tussen mensen en goden.

In Wales vertelde men over de Drie Vogels van Rhiannon. Hun gezang kon de doden weer tot leven wekken, maar ook de levenden in een diepe, dodende slaap brengen.

In Engeland ging het verhaal dat koning Arthur na zijn dood in een raaf veranderde. Ooit zou hij terugkeren wanneer zijn volk hem nodig had.

In de Ierse sagen veranderde de oorlogsgodin Morrigu zich samen met haar gezellin Bodb in zwarte kraaien. Zo zweefden zij boven slagvelden vol gesneuvelden.

En dan zijn er nog de twee raven van Wotan uit de Germaanse mythologie. Hugin, de Gedachte, en Munin, het Geheugen. Elke dag vlogen zij over de wereld. Elke avond keerden zij terug om Wotan te vertellen wat zij hadden gezien.

SATANSVOGELS

Met de komst van het christendom veranderde het beeld.

De raaf werd meer en meer een vogel van Satan. Ook andere zwarte vogels kregen een kwalijke reputatie.

In Frans-Vlaanderen hoorde ik nog vertellen dat men een zwarte vogel beter verjaagt. Sommigen beweerden dat zulke vogels de geur van stervende mensen konden ruiken. Anderen geloofden dat een zwarte vogel op het dak van een zieke de naderende dood aankondigde.

Een donkere schaduw op een novemberdag was soms al voldoende om onrust te zaaien.

Dat doet denken aan een oud Kempisch volksgeloof. Wanneer een zwarte haan met Allerzielen op het dak van een huis landt en driemaal kraait, zou de eigenaar binnen het jaar sterven.

Waar zulke verhalen ontstonden, weten we niet meer. Maar ze leven nog voort in oude boeken, winteravonden en de verhalen van grootouders.

Waarheid of bijgeloof? Dat laten we best in het midden. Feit is dat zwarte vogels al eeuwenlang de menselijke verbeelding bevolken.

SPREEKWOORDEN

Uit het oude volksgeloof bleven enkele zegswijzen bewaard:

“Waar de raaf krast, daar valt een dode.”

“De kraaien weten waar de doden liggen.”

“Een raaf op het dak brengt rouw in huis.”

“De zwarte vogel kent de weg naar het kerkhof.”

Op een reis door Schotland kwam ik ooit zo’n zwarte vogel tegen. Hij zat op een verweerd graf, ergens op een oude begraafplaats. Er was nauwelijks wind. Alleen het krassen van zijn bek verbrak de stilte.

Misschien was het dat beeld dat mij onlangs opnieuw naar deze vergeelde nota’s deed grijpen.

Sommige verhalen sterven nooit helemaal. Zoals de zwarte vogels keren ze telkens terug wanneer de dagen korter worden en november over het land trekt.

Gepubliceerd

06.11.2026

Kernwoorden
Reacties

Wiche vertelde over Allerzielen

Lichten in de duisternis – herinneringen aan oude gebruiken en verdwenen tradities

In Kaaster, het dorp van mijn jeugd, luisterde ik graag naar de verre herinneringen van ouderen.

Wie omstreeks 1970 tachtig of negentig jaar was, had vaak nog verhalen gehoord van ouders en grootouders die in de eerste helft van de negentiende eeuw hadden geleefd. Zo kwamen herinneringen uit een ver verleden tot bij ons. Soms ging het om gebruiken uit een wereld die toen al lang verdwenen was.

Een van die vertellers was Louise, onze stokoude buurvrouw. In de volksmond noemde iedereen haar Wiche.

Ze was een kleine, tengere vrouw. Haar leven was getekend door tegenslagen en ongelukken. Ze droeg altijd zwart en sprak niet veel. Tenzij het over haar dierbare doden ging. In het Vlaamsch van Kaoster natuurlijk.

Wanneer Allerheiligen en Allerzielen naderden, werd Wiche opvallend spraakzamer. Dan vertelde ze over de oude gebruiken die ze zelf van haar grootouders had gehoord. Over een tijd waarin de scheiding tussen levenden en doden in de donkere novemberdagen wel heel dun leek.

Het was in die tijd, vertelde Wiche, dat de meeste families met Allerzielen samenkwamen om hun overledenen te herdenken.

Wanneer de avond viel, werden kleine kaarsjes aangestoken. Eén voor ieder familielid dat men wilde gedenken. Ook voor de verre voorouders, van wie de namen misschien al lang vergeten waren.

Als de kaarsjes waren opgebrand, ging men aan tafel. Er werd een zielenmaal opgediend: een soepje met melk en witbrood. Dat moest in alle stilte worden gegeten. Geen woord mocht worden gesproken.

Pas na de maaltijd was het tijd voor verhalen over de doden. Over familieleden die men nog had gekend. Over voorouders van wie alleen nog herinneringen waren overgebleven.

In sommige gemeenten werd ook gezongen. Er werden zelfs heildranken aan de overledenen gebracht.

Ook de bakkers hadden in die dagen hun bijzondere taak. In onze streek bakten ze voor de gelegenheid kleine, witte broodjes voor Allerzielen. Op andere plaatsen waren het speciaal voor de gelegenheid gebakken koeken: zielekoekjes.

Aan deze broodjes was een bijzonder geloof verbonden. Men dacht dat elk gegeten zielenbroodje een ziel kon helpen bevrijden uit het vagevuur. Hoe meer broodjes men at, hoe meer zielen men kon helpen. Zo kregen deze eenvoudige baksels een betekenis die veel verder reikte dan het dagelijkse brood.

LICHTEN IN DE DUISTERNIS

Ook het kerkhof werd met bijzondere aandacht bezocht. Het kerkhof bevond zich in die tijd van Wiches verhalen nog rond de kerk. Al die houten en ijzeren kruisjes moesten in de negentiende eeuw plaats maken voor de nieuwe weg.

Op de graven van dierbaren werden kaarsjes aangestoken en bloemen neergelegd. Broodjes en wat drank werden meegenomen en als spijsoffer voor de doden achtergelaten.

De overledenen mochten immers niet ontbreken. De feestdis was voor hen.

Maar naast deze gebruiken waren er ook verhalen die tot de verbeelding spraken.

Zo had Wiche gehoord dat de novemberwind niet zomaar door de bomen joeg. Het gedaver ervan zou het geluid zijn van de zielenwagen, die de doden door het luchtruim vervoerde. In de donkere hemel trok hij voorbij, beladen met zielen.

Ook een storm kon volgens het oude volksgeloof de komst van dierbare overledenen aankondigen.

En met Allerzielen moest men voorzichtig zijn met deuren. Die mochten niet bruusk worden dichtgeslagen. Men moest ze langzaam sluiten. Want wie wist of er geen zieltje tussen de deur zat?

Wiche herinnerde zich nog een ander gebruik. Al was die herinnering bijzonder vaag.

Een ver familielid uit een andere gemeente – Wiche wist niet meer welke – had haar ooit verteld over kruisen die men met Allerzielen uit stro vervaardigde. Eerst werden ze op de graven geplaatst. Later verzamelde men ze weer. In de donkere nacht werden ze samen in een groot vuur aangestoken.

Zo vertelde Wiche me over gebruiken en rituelen die ooit deel uitmaakten van het leven in onze dorpen. Daarin was de herinnering aan de doden verweven met het dagelijkse bestaan. Soms ernstig en ingetogen. Soms omgeven door bijgeloof en geheimzinnigheid. Soms meer heidens dan christelijk.

Ik heb me vaak afgevraagd wanneer deze tradities stilaan verdwenen zijn. In welke periode men ermee ophield. En hoe het kwam dat ze uit het dagelijkse leven verdampten, zonder dat ze nog aan de volgende generaties werden doorgegeven.

Want ik heb ze zelf nooit gekend. Mijn ouders evenmin.

Wiche is al lang niet meer onder ons. Maar haar verhalen zijn me tot vandaag bijgebleven.

Aan dat oude, kleine, tengere vrouwtje in het zwart denk ik nog vaak terug. Zielenbrood is er niet meer bij de bakker om haar te schenken. En oude verhalen in het Vlaamsch van Kaaster worden in mijn dorp niet meer verteld.

Maar een kaars voor al onze dierbaren zal ik vandaag aansteken. Ook voor Wiche en om de herinnering aan wie ons zijn voorgegaan levend te houden.

Wido.

Gepubliceerd

02.11.2026

Kernwoorden
Reacties