WIDOPEDIA
Een blog over Frans-Vlaanderen, de Nederlanden en Europa
Wido Bourel

Meest recente berichten
Archieven
Kernwoorden

Wiche vertelde over Allerzielen

Lichten in de duisternis – herinneringen aan oude gebruiken en verdwenen tradities

In Kaaster, het dorp van mijn jeugd, luisterde ik graag naar de verre herinneringen van ouderen.

Wie omstreeks 1970 tachtig of negentig jaar was, had vaak nog verhalen gehoord van ouders en grootouders die in de eerste helft van de negentiende eeuw hadden geleefd. Zo kwamen herinneringen uit een ver verleden tot bij ons. Soms ging het om gebruiken uit een wereld die toen al lang verdwenen was.

Een van die vertellers was Louise, onze stokoude buurvrouw. In de volksmond noemde iedereen haar Wiche.

Ze was een kleine, tengere vrouw. Haar leven was getekend door tegenslagen en ongelukken. Ze droeg altijd zwart en sprak niet veel. Tenzij het over haar dierbare doden ging. In het Vlaamsch van Kaoster natuurlijk.

Wanneer Allerheiligen en Allerzielen naderden, werd Wiche opvallend spraakzamer. Dan vertelde ze over de oude gebruiken die ze zelf van haar grootouders had gehoord. Over een tijd waarin de scheiding tussen levenden en doden in de donkere novemberdagen wel heel dun leek.

Het was in die tijd, vertelde Wiche, dat de meeste families met Allerzielen samenkwamen om hun overledenen te herdenken.

Wanneer de avond viel, werden kleine kaarsjes aangestoken. Eén voor ieder familielid dat men wilde gedenken. Ook voor de verre voorouders, van wie de namen misschien al lang vergeten waren.

Als de kaarsjes waren opgebrand, ging men aan tafel. Er werd een zielenmaal opgediend: een soepje met melk en witbrood. Dat moest in alle stilte worden gegeten. Geen woord mocht worden gesproken.

Pas na de maaltijd was het tijd voor verhalen over de doden. Over familieleden die men nog had gekend. Over voorouders van wie alleen nog herinneringen waren overgebleven.

In sommige gemeenten werd ook gezongen. Er werden zelfs heildranken aan de overledenen gebracht.

Ook de bakkers hadden in die dagen hun bijzondere taak. In onze streek bakten ze voor de gelegenheid kleine, witte broodjes voor Allerzielen. Op andere plaatsen waren het speciaal voor de gelegenheid gebakken koeken: zielekoekjes.

Aan deze broodjes was een bijzonder geloof verbonden. Men dacht dat elk gegeten zielenbroodje een ziel kon helpen bevrijden uit het vagevuur. Hoe meer broodjes men at, hoe meer zielen men kon helpen. Zo kregen deze eenvoudige baksels een betekenis die veel verder reikte dan het dagelijkse brood.

LICHTEN IN DE DUISTERNIS

Ook het kerkhof werd met bijzondere aandacht bezocht. Het kerkhof bevond zich in die tijd van Wiches verhalen nog rond de kerk. Al die houten en ijzeren kruisjes moesten in de negentiende eeuw plaats maken voor de nieuwe weg.

Op de graven van dierbaren werden kaarsjes aangestoken en bloemen neergelegd. Broodjes en wat drank werden meegenomen en als spijsoffer voor de doden achtergelaten.

De overledenen mochten immers niet ontbreken. De feestdis was voor hen.

Maar naast deze gebruiken waren er ook verhalen die tot de verbeelding spraken.

Zo had Wiche gehoord dat de novemberwind niet zomaar door de bomen joeg. Het gedaver ervan zou het geluid zijn van de zielenwagen, die de doden door het luchtruim vervoerde. In de donkere hemel trok hij voorbij, beladen met zielen.

Ook een storm kon volgens het oude volksgeloof de komst van dierbare overledenen aankondigen.

En met Allerzielen moest men voorzichtig zijn met deuren. Die mochten niet bruusk worden dichtgeslagen. Men moest ze langzaam sluiten. Want wie wist of er geen zieltje tussen de deur zat?

Wiche herinnerde zich nog een ander gebruik. Al was die herinnering bijzonder vaag.

Een ver familielid uit een andere gemeente – Wiche wist niet meer welke – had haar ooit verteld over kruisen die men met Allerzielen uit stro vervaardigde. Eerst werden ze op de graven geplaatst. Later verzamelde men ze weer. In de donkere nacht werden ze samen in een groot vuur aangestoken.

Zo vertelde Wiche me over gebruiken en rituelen die ooit deel uitmaakten van het leven in onze dorpen. Daarin was de herinnering aan de doden verweven met het dagelijkse bestaan. Soms ernstig en ingetogen. Soms omgeven door bijgeloof en geheimzinnigheid. Soms meer heidens dan christelijk.

Ik heb me vaak afgevraagd wanneer deze tradities stilaan verdwenen zijn. In welke periode men ermee ophield. En hoe het kwam dat ze uit het dagelijkse leven verdampten, zonder dat ze nog aan de volgende generaties werden doorgegeven.

Want ik heb ze zelf nooit gekend. Mijn ouders evenmin.

Wiche is al lang niet meer onder ons. Maar haar verhalen zijn me tot vandaag bijgebleven.

Aan dat oude, kleine, tengere vrouwtje in het zwart denk ik nog vaak terug. Zielenbrood is er niet meer bij de bakker om haar te schenken. En oude verhalen in het Vlaamsch van Kaaster worden in mijn dorp niet meer verteld.

Maar een kaars voor al onze dierbaren zal ik vandaag aansteken. Ook voor Wiche en om de herinnering aan wie ons zijn voorgegaan levend te houden.

Wido.

Gepubliceerd

02.11.2026

Kernwoorden
Reacties