WIDOPEDIA
Een blog over Frans-Vlaanderen, de Nederlanden en Europa
Wido Bourel

Meest recente berichten
Archieven
Kernwoorden

November 1918

11 november in de Elzas: bevrijding én nachtmerrie

In november 1918 heerst een gespannen sfeer in Elzas-Lotharingen. De regio maakt sinds 1871 deel uit van het Duitse Keizerrijk. Op 9 november doet keizer Wilhelm II afstand van de troon en twee dagen later volgt de wapenstilstand. Voor de meeste Europeanen betekent dat het einde van vier jaar oorlog. Voor de Elzas begint dan pas de onzekerheid.

Op 11 november komen in Straatsburg de verkozen vertegenwoordigers van de Landtag en de Reichstag bijeen. Hun bedoeling is een oplossing te vinden voor het juridische vacuüm dat ontstaat door de ineenstorting van het Duitse gezag. Maar de gebeurtenissen volgen elkaar sneller op dan verwacht.

Onder invloed van de revolutiegolf die Duitsland overspoelt, ontstaan overal soldaten- en arbeidersraden. In Straatsburg wordt de Sociale Republiek van Elzas-Lotharingen uitgeroepen.

DE RODE VLAG OP DE KATHEDRAAL

Een misverstand moeten we vermijden. In de Elzas zijn deze revolutionaire bewegingen beslist niet pro-Frans. Integendeel. Hun leden voelen niets voor een onmiddellijke aansluiting bij Frankrijk.

Ze pleiten voor een referendum over de toekomst van de regio en dromen van een autonome, neutrale staat tussen Frankrijk en Duitsland. Een Nationalrat van Elzas-Lotharingen wordt opgericht, die de ministeriële diensten laat doorwerken en de overgang naar een nieuwe politieke situatie voorbereidt.

Een beeld dat vandaag bijna vergeten is: in die dagen wappert de rode vlag op de toren van de kathedraal van Straatsburg. Die vlag zal er blijven hangen tot 19 november.

Een echte bolsjewistische revolutie komt er echter niet. Gematigde socialisten en andere invloedrijke figuren slagen erin de radicale elementen te neutraliseren. De revolutionaire beweging wordt geleidelijk ingekapseld en verliest haar greep op de gebeurtenissen.

DE FRANSE VLAG OP DE KATHEDRAAL

De Franse troepen trekken Straatsburg pas op 20 november binnen. Een van hun eerste symbolische daden is het vervangen van de rode vlag door de Franse driekleur op de kathedraal.

De ‘terugkeer’ van de Elzas wordt zorgvuldig geënsceneerd, daarbij geholpen door de onvermijdelijke plaatselijke Fransdolle collaborateurs.Franse vlaggen en kokardes worden massaal aangevoerd. De festiviteiten, waarbij de bevolking de door de Franse ‘bevrijder’ aanbevolen klederdracht draagt, worden uitvoerig gefotografeerd en gefilmd. De boodschap die naar de buitenwereld moet worden uitgedragen, is duidelijk: de Elzas keert enthousiast terug naar Frankrijk.

Minder zichtbaar zijn de gesloten luiken en de stilte van wie niet wenst mee te vieren. Nog minder zichtbaar zijn de acties van de Franse militaire veiligheidsdiensten. Personen die als politiek onbetrouwbaar worden beschouwd, komen onder toezicht te staan. Sommigen worden verhoord of aangehouden.

Tegelijk begint de uitwijzing van duizenden zogenaamde ‘Alt-Duitsers’: mensen die zich sinds 1871 vanuit andere delen van Duitsland in de Elzas hadden gevestigd. Ze moeten in allerijl huis en haard achterlaten, zonder enige vergoeding.

Ook op politiek vlak is de keuze snel gemaakt. De Nationalrat wordt buitenspel gezet en alle voorstellen voor een autonome of neutrale Elzas worden onmiddellijk van tafel geveegd. De toekomst van de regio zal niet in Straatsburg, maar in Parijs worden bepaald. De Elzasser droom van een eigen statuut wordt door de centralistische Franse staat de kop ingedrukt.

EEN LABORATORIUM VOOR VERFRANSING

Voor Frankrijk biedt de ’terugkeer’ van Elzas-Lotharingen een historische kans. De regio wordt als het ware een laboratorium voor een ambitieus assimilatiebeleid.

Dat is geen geringe opdracht. In 1918 spreekt meer dan 96 procent van de bevolking Duits of een Duits dialect als moedertaal. De overgrote meerderheid van de inwoners heeft Frankrijk nooit gekend en ook geen Frans geleerd.

De doelstelling wordt openlijk omschreven als het ‘débochiser l’Alsace-Lorraine’: het ‘ontmoffen’ van de regio, met andere woorden. Alles moet bijdragen tot de vorming van een loyale Franse burger en een goede soldaat voor de volgende oorlog tegen de eeuwige vijand: Duitsland.

Al in november 1918 worden militaire lesgevers in de scholen geïnstalleerd, terwijl de nieuwe Franse onderwijsadministratie officieel haar plaats inneemt. Nauwelijks negen dagen na de intocht van de Franse troepen start dus de institutionele verfransing van het onderwijs.

De Elzas wordt daarmee veel meer dan een teruggewonnen provincie. Zij wordt ook een proeftuin voor een taal- en integratiepolitiek die later als model zal dienen voor de omgang met andere regionale talen en identiteiten binnen Frankrijk.

VIJF WOORDEN LEREN EN TIEN VERGETEN

In oktober 1919 wordt de zogenaamde ‘méthode directe’ ingevoerd. Voortaan moet het onderwijs uitsluitend in het Frans worden gegeven. Duits verdwijnt systematisch uit de klas.

Voor veel Elzassers betekent dit een abrupte breuk en een haast onmogelijke opgave. De taal die thuis wordt gesproken, wordt plots als een vreemde taal behandeld. De taal van de ‘sale boche’ én van de vijand.

Het onderwijs speelt daarbij een centrale rol. Waar vroeger in de klas Der Kaiser ist ein lieber Mann klonk, wordt vanaf dan La Marseillaise aangeleerd. En met Kerstmis is O Tannenbaum voortaan verboden en vervangen door Mon beau sapin, roi des forêts. Zo verliest een volk zijn ziel.

Een Franse onderwijsinspecteur vatte de doelstelling spottend samen:

“Elke dag vijf Franse woorden leren en tien Duitse woorden doen vergeten.”

Kinderen worden ontmoedigd om hun moedertaal op school te gebruiken. Bijzondere aandacht gaat naar meisjes, die later de taal aan een volgende generatie zullen doorgeven. Leraren uit Frankrijk worden naar de Elzas gestuurd. Plaatselijke onderwijzers krijgen Franse assistenten toegewezen, die beter worden betaald dan de titularissen.

Ook buiten de scholen wordt het Frans de enige taal van administratie en rechtspraak. Plaatsnamen worden vertaald. Familienamen worden verfranst. Schlettstadt wordt Sélestat, Müller wordt Muller en Hans wordt Jean.

Voor veel inwoners betekent dit niet alleen een administratieve beperking, maar ook een aantasting van hun vertrouwde culturele omgeving. Wie met de overheid, de rechtbank of het onderwijs in aanraking komt, moet voortaan Frans spreken of zich laten helpen door iemand die dat wel kan.

Zelfs Mussolini vond het Franse model om de Elzas te onderwerpen efficiënt genoeg om het toe te passen in het door Italië geannexeerde Zuid-Tirol. Een model dat Parijs vervolgens verder verfijnde en inzette om alle identiteiten en talen binnen het Franse grondgebied in het jakobijnse keurslijf te dwingen. Het resultaat is bekend: obsessieve centralisering, provincies die blijven rebelleren, culturele nivellering, ontworteling en taalmoord.

Gepubliceerd

11.11.2026

Kernwoorden
Reacties