Wie was Johan Brugman? En waarom spreken ze in Nederland over ‘praten als Brugman?

Ik deed een kleine rondvraag in mijn omgeving, hier in de Antwerpse Kempen. Wie heeft ooit van Johan Brugman gehoord? Niemand, zo bleek. Ook de uitdrukking ‘praten als Brugman’ was mijn gesprekspartners onbekend.

Is deze uitdrukking bij ons in Vlaanderen minder bekend dan in Nederland? Dat bracht me op het idee om eens uit te zoeken wie die mysterieuze Brugman eigenlijk was.

DE MAN DIE UREN KON PREDIKEN

Vandaag op 19 oktober 1473 overleed in Nijmegen de monnik en volksprediker Johan Brugman. Hij werd omstreeks 1400 geboren in Kempen, in het Rijnland.

Als franciscaan trok hij zijn leven lang door de Nederlanden en zijn geboortestreek. Overal predikte hij: in kerken, kloosters en zelfs in de openlucht.

Zijn welsprekendheid was legendarisch. Zo zou hij ooit vijf uur aan één stuk hebben gepreekt, op het bordes van het stadhuis van de oude Hanzestad Kampen, in Overijssel. Na afloop beloonde het stadsbestuur hem met tarwe en een partij zoete wijn. Dat laatste was ongetwijfeld bedoeld om zijn welsprekendheid nog wat verder aan te moedigen…

De uitdrukking ‘praten als Brugman’ verwijst naar iemand die bijzonder overtuigend en welbespraakt kan praten, vaak met de bedoeling anderen ergens van te overtuigen.

Toen ik in de jaren zeventig van de vorige eeuw Nederlands studeerde en daarvoor naar Nederland kwam, hoorde ik deze uitdrukking zelf voor het eerst. Zulke uitdrukkingen zijn niet altijd gemakkelijk te begrijpen wanneer je een taal op latere leeftijd leert, en niet met de moedermelk meekrijgt*.

Mijn lezers weten nu dus alweer iets meer dan ik destijds! 😉

SINT-OMAARS: EEN BIJZONDERE BAND

Merkwaardig genoeg had Johan Brugman ook een band met Sint-Omaars, op de grens tussen de  toenmalige graafschapen Vlaanderen en Artesië. De stad was in die tijd nauw verbonden met de Nederlanden.

Hij was er verbonden aan het Observantenklooster van de franciscanen, waar hij als lector in de theologie onderwijs gaf aan zijn medebroeders. De Observanten streefden naar een strengere naleving van de oorspronkelijke leefregel van Franciscus van Assisi, met bijzondere aandacht voor armoede en religieuze discipline.

Ook zijn literaire werk brengt ons bij deze periode van zijn leven. Brugman schreef onder meer het Latijnse Vita alme virginis Lijdwine, een levensverhaal van Lidwina van Schiedam (1380-1433). Lidwina was een mystica die na een val op het ijs jarenlang ziek bleef en uitgroeide tot een belangrijke figuur in de laatmiddeleeuwse devotie.

HEEFT BRUGMAN DIT LEVENSVERHAAL IN SINT-OMAARS GESCHREVEN?

Dat zou een interessante mogelijkheid zijn, maar zekerheid daarover bestaat niet. Wel weten we dat hij er in 1456 als lector in de theologie werkzaam was. Zijn verblijf in Sint-Omaars en zijn literaire werk behoren dus tot dezelfde periode van zijn leven, al kennen we de precieze plaats waar hij het levensverhaal van Lidwina schreef niet met zekerheid.

Dat deze episode in zijn leven de moeite waard is, blijkt ook uit het onderzoek van de Nederlandse karmeliet en historicus Titus Brandsma. Hij reisde zelf naar Sint-Omars om de plaatselijke geschiedenis te onderzoeken en na te gaan of er nog sporen van Brugmans verblijf te vinden waren.

Ondanks Brugmans grote bekendheid als volksprediker blijven er dus hiaten in zijn levensverhaal bestaan.

Sint-Omaars was daarmee meer dan zomaar een halte op zijn levensweg. Het was een plaats waar Brugman theologisch onderricht gaf en waar we hem kunnen situeren in de bredere wereld van de franciscaanse hervorming en de laatmiddeleeuwse vroomheid.

 DE PREDIKER WAS OOK EEN SCHRIJVER EN DICHTER

Brugman schreef verschillende teksten en traktaten. Zijn levensverhaal van Lidwina werd later ook in druk verspreid en droeg bij aan de bekendheid van deze bijzondere vrouw.

Brugman was niet alleen een begenadigd prediker, maar ook een dichter. In de volgende verzen klinkt een persoonlijk afscheid van het verleden door, met het voornemen om een nieuwe weg in te slaan:

Hadieu der werelt minnen,
Hadieu, tis al ghedaen!
Ic heb in minen sinnen
Wat niewes aen te gaen.
Ic wil gaen avonturen
Te gaen een anderen ganc,
Al solt mi werden sure.
Och ewich is so lanc!

Een dichter, een prediker en een man die urenlang kon spreken: Johan Brugman heeft zijn naam niet voor niets aan onze taal nagelaten.

En nu ben ik benieuwd: kende jij Johan Brugman al, of is hij ook voor jou een ontdekking? En kende je de uitdrukking ‘praten als Brugman’?

19.10.2026