Emil Nolde: van Entartete Kunst tot verdachte kunstenaar  —  ook voor Angela Merkel

Op 7 augustus 1867 werd in het dorp Nolde, in het huidige Sleeswijk-Holstein, nabij het stadje Tondern, de expressionistische schilder Emil Nolde geboren. Zijn echte naam was Emil Hansen.

Emil Nolde wordt vandaag bewonderd als een van de pioniers van het Duitse expressionisme. In die zin geldt hij als een van de belangrijkste Duitse kunstenaars van de twintigste eeuw.

Zijn populariteit heeft hij uiteraard in de eerste plaats aan zijn schildertalent te danken. Maar ook aan het feit dat hij in 1937 door de nationaalsocialisten prominent op de lijst van Entartete Kunst werd geplaatst. Zijn werk Leben Christi was voor de nazi’s een schoolvoorbeeld van wat zij bedoelden met decadente kunst. Tot zijn eigen verbazing wellicht, want Nolde behoorde tot de allereerste leden van de NSDAP, de nazipartij. Zijn lidmaatschap dateerde al van 1920, hetzelfde jaar als… Adolf Hitler.

Vanaf 1937 werden zijn werken uit Duitse musea verwijderd en mocht hij niet meer tentoonstellen. In 1941 volgde bovendien een officieel Malverbot: Nolde kreeg een verbod om nog te schilderen en kon zelfs geen schildermateriaal meer aanschaffen. Hij trok zich terug in zijn verblijfplaats Seebüll, vlak bij de huidige Deense grens. Daar werkte hij in het verborgene verder aan een lange reeks Ungemalte Bilder: zelfstandige kleine aquarellen die ontstonden in een periode waarin hij zijn schilderkunst niet meer officieel mocht uitoefenen.

Zijn weelderige bloemenpartijen, landschappen en vooral zijn uitzonderlijke kleurenpalet hebben iets wat zijn werk vandaag nog altijd bijzonder aantrekkelijk maakt.

Ook voormalig bondskanselier Angela Merkel was een bewonderaar. Twee prachtige werken van Nolde hingen jarenlang aan de muur van haar kantoor. Tot de dag in 2019 waarop ze besliste deze te laten verwijderen, nadat opnieuw discussie was ontstaan over het naziverleden van de kunstenaar. En zo werd Nolde postuum opnieuw veroordeeld: eerst als vertegenwoordiger van de door de nazi’s verboden “ontaarde kunst”, en later vanuit een andere hoek omwille van zijn eigen sympathieën voor het nazisme. Zo werd zijn kunst opnieuw verdacht gemaakt door de politieke overtuigingen van de kunstenaar.

Daarmee raakt de discussie aan een veel bredere vraag: moet een kunstenaar beoordeeld worden op basis van zijn ideologische overtuigingen en zijn persoonlijk verleden, of moet vooral de kwaliteit en de betekenis van zijn werk de doorslag geven?

Tussen haakjes: als men die redenering consequent zou doortrekken, zou men in Duitsland heel wat kunstwerken moeten gaan verwijderen, nietwaar?

Entartete, verdacht of niet: ik bezocht met veel genoegen enkele jaren geleden het Nolde Museum, de voormalige woonplaats en het atelier van de kunstenaar. Indrukwekkend. Ook de tuin maakte toen grote indruk: de centrale assen vormen een A en een E, verwijzend naar Ada, de vrouw en muze van Emil Nolde. Ik kocht er ook wat zaad van de typische bloemen die zo kenmerkend zijn voor het werk van de kunstenaar.

07.08.2026