In memoriam Dr. Jan Goris  – “Wie es eigentlich gewesen”

Een goed gevuld leven in dienst van de geschiedenis en het patrimonium van zijn stad en van de Kempen. Zo kan men het leven – tot zijn laatste dag – samenvatten van dr. Jan Goris, historicus en ere-archivaris van de stad Herentals. Jan Goris overleed vorige week. Hij werd 83 jaar.

Ik heb Jan leren kennen toen ik in Herentals woonde (1977-1982). Zijn belangstelling voor Frans-Vlaanderen was groot en hij volgde sinds die – lang vervlogen – tijden al mijn publicaties, zoals ik ook de zijne volgde. Later bezocht ik hem wel eens in zijn biotoop: het archief van Herentals in de oude brandweerkazerne, die hij met kennis van zaken had omgetoverd tot een uniek documentatiecentrum. Nog vorig jaar gaf hij mij enkele oude publicaties over Frans-Vlaanderen cadeau, met de opmerking dat ik ze langer dan hij zou kunnen gebruiken.

De vele publicaties van Jan over Herentals en de Kempen zijn bekend. Ik herinner mij nog uit mijn Brepolsuitgevers-tijd het ontstaan van een toeristische uitgave over de Kempen en de legendarische discussies van Jan met zijn Turnhoutse homoloog Harry de Kok. Het ging over de vraag welke stad in de Kempen – Turnhout of Herentals – eigenlijk de titel van hoofdstad van de Kempen mocht dragen. Een botsing tussen Kempense titanen, dat wel, waarbij Jan nooit losliet en met eindeloze argumenten de balans in de richting van Herentals deed overhellen.

Men herinnert zich ook zijn deskundige, maar soms ondankbare inzet voor de bescherming van het bouwpatrimonium in zijn stad; zijn historische inbreng voor zinvolle straatnamen; zijn publicaties rond Kempense heemkunde; en de grandioze herdenking van de Boerenkrijg in de Kempen. Allemaal onderwerpen waarover hij, naast zijn inzet, uitvoerig publiceerde in artikels, tijdschriften en boeken.

Een bijzondere vermelding verdient zijn doctoraat, later gepubliceerd in boekvorm: een werk van 600 pagina’s onder de titel “België en de Boerenrepublieken. Belgisch-Zuidafrikaanse betrekkingen (ca. 1835-1895)”. Zijn interesse voor de geschiedenis van de Boeren, voor Sarie Marais en voor “Hoera vir die Boer, hoera” was aangewakkerd door zijn onderzoek in oude Kempense kranten uit de negentiende eeuw. Jan vroeg zich af waarom zijn Kempense buurman Bobbejaan zong over de Boeren die “op die berg klommen om die rooinek te vererg”. En de geprikkelde historicus maakte er een monumentaal werk van.

Opgelet: Jan Goris was een nuchtere historicus. Een uitspraak uit de periode van zijn Zuid-Afrika-boek typeert zijn volledige werk: “De bronnen heb ik zo onpartijdig mogelijk onderzocht en de resultaten in alle sereniteit neergeschreven, met het oude maar nog altijd actuele ideaal van Leopold von Ranke voor ogen: ‘wie es eigentlich gewesen’.”

Jan Goris was ook de oprichter van Herentaldum, de historische kring van Herentals, in 1972.

18.05.2026

Herentals: Schade aan de middeleeuwse vesten

Architect Renaat Braem noemde België ooit ‘het lelijkste land ter wereld’. Een uitspraak die hij zelf niet altijd tegensprak met zijn stalinistische ontwerpen, maar die vandaag in Vlaanderen nog steeds pijnlijk herkenbaar klinkt. Veel steden en gemeenten blijven worstelen met lintbebouwing, ruimtelijke wanorde, façadepolitiek en de gestage afbraak van landschappelijk, industrieel en architecturaal patrimonium.

In mijn dagelijkse rubriek wil ik voortaan meer aandacht geven aan dat patrimonium, en aan wat ik onderweg tegenkom tijdens mijn wandelingen. Vandaag: Herentals, zogenaamd de poort van de Kempen.

Middeleeuwse vesten

Herentals beschikt nog over waardevolle resten van haar beschermde middeleeuwse aardevesten, waaronder twee stadspoorten uit de 16de eeuw. Een deel van die vesten ligt op de voormalige Francescosite: schoolgebouwen, klooster en gronden van de Zusters Franciscanessen, inmiddels vrijgegeven voor projectontwikkeling door de internationale ontwikkelaar LIFE.

In een artikel van lokaal journalist Marc Helsen was sprake van grootse plannen. Volgens CEO Toon Haverals zou “het uitzicht van Herentals voor honderd jaar veranderen.” Nieuwsgierig naar de stand van zaken ging ik ter plaatse kijken. Ik volgde de vestenwandeling van aan de kerk tot het Begijnhof.

Net voorbij de Bovenpoort, aan het begin van de Nonnenvest – let op de naam – wachtte een onaangename verrassing: een ruw uitgegraven doorgang dwars door de geklasseerde vesten, bedoeld voor werfverkeer. De aannemers zagen blijkbaar geen andere oplossing dan een weg te forceren door een beschermde middeleeuwse aarden omwalling uit de 16de eeuw.
Is dit wat men bedoelt met “het uitzicht van Herentals voor honderd jaar veranderen”?

Daarbovenop komt de collaterale schade. Wanneer overheid en bedrijven geen respect tonen voor erfgoed, volgt de burger vaak hetzelfde voorbeeld. Of beter: het gebrek eraan. Kijk naar de foto’s: links en rechts van de beschadigde vest is een ware vuilnisbelt ontstaan, met afvalzakken en allerhande rommel. En dit op nauwelijks vijfhonderd meter van het stadscentrum én het administratief centrum van de stad.

De vraag is hoelang het stadsbestuur – de coalitie Vooruit–N-VA – de ogen gesloten houdt. En vooral:

1. wanneer wordt deze aantasting van ons patrimonium onmiddellijk stopgezet?
2. wanneer wordt de rommel in de omgeving opgeruimd, vóór dit de “nieuwe vesten” van Herentals worden?

En tot slot: waar is het toezicht van de Vlaamse overheid in dit dossier?

17.01.2026