Tijl bij de Sovjets

19 september 1350 geldt volgens de overlevering als de vermoedelijke sterfdatum van Tijl Uilenspiegel in Mölln (Holstein). Tijl, de legendarische en spottende volksfiguur uit de eeuwenoude traditie van Nedersaksen, werd door De Coster omgevormd tot een Vlaamse vrijheidsheld. Zijn naam roept symbolisch zowel de wijsheid van de uil als de spiegel op: een symbool van speelse zelfreflectie.

Ik bezit nog altijd in mijn bibliotheek een uitgave van het verhaal van Tijl Uilenspiegel: ‘La légende et les aventures héroïques, joyeuses et glorieuses d’Ulenspiegel et de Lamme Goedzak au pays de Flandres et ailleurs.’ Een goedkope — en, naar ik vermoed, in grote oplage gedrukte — Sovjetuitgave van de ‘Éditions du Progrès’, uit 1973. Het boek bevat een voorwoord van de Franse schrijver Romain Rolland, een uitgesproken ‘compagnon de route’ van het communisme.

Het is een merkwaardig tijdsdocument: door een Franse linkse schrijver gelezen als universeel symbool van vrijheid, verzet tegen onderdrukking en als zodanig omarmd in de Sovjetcontext. De communisten van toen gebruikten blijkbaar zelf geen spiegel: ze zagen wel de splinter in het oog van de ander, maar niet de bloedige balk in hun eigen oog.

Romain Rolland ziet in Uilenspiegel twee vaderlanden: Duitsland en Vlaanderen. Dat is op zichzelf een merkwaardige formulering, want de historische ontwikkeling van de figuur loopt precies van een Nederduitse volksboektraditie naar de uitgesproken Vlaamse held die Charles De Coster er in de negentiende eeuw van maakte.

Ook twee plaatsen claimen zijn graf: Mölln bij Lübeck en Damme, aan de voet van de beroemde toren.

Voor Rolland is Uilenspiegel de geest en de ziel van Vlaanderen, de vendeldrager van een volk dat hij zelfs ‘een ras’ noemt: “een sluwe vos met de tanden van een wolf, vrolijk én woedend, lachend en droevig, trouw en wreed”. Maar altijd rechtvaardig.

Welke waardevolle symbolen ziet een linkse pen uit die tijd in het later wereldberoemd geworden verhaal van Charles De Coster?

Rolland noemt Tijl de zanger van “een vrijheidslied en de wreker van een verdrukt volk.” Hij citeert De Coster en merkt op dat diens Tijl door de godsdienstoorlogen goddeloos is geworden. Hij schrijft:

“Ik wil het land van Vlaanderen redden. Ik vroeg het aan de grote God van de hemel en de aarde, maar Hij antwoordde niet.”

Aan het einde van zijn voorwoord geeft Romain Rolland de wind die over Vlaanderen waait de naam vrijheid: — “vrijheid voorbij goed en kwaad”.

En zo besluit hij zijn voorwoord: Tijl is “de epische stem van de vrijheid”.

Tijl was oorspronkelijk geen exclusief Vlaamse figuur. Charles De Coster maakte hem Vlaams. Romain Rolland bevestigde zijn universele waarde als symbool van de vrijheid. Vrijheid die precies werd bezongen in een Sovjetuitgave — een merkwaardige botsing tussen mythe, literatuur en politieke ideologie.

19.09.2026