Op 10 november 1792 (20 Brumaire van het revolutionaire jaar I) planten op de Grote Markt van Poperinge ongeveer 180 Brabanders, aanhangers van de Franse Revolutie, een revolutionaire ‘vrijheidsboom’. Op diezelfde dag planten ook Hollandse revolutionairen van het zogenaamde Hollands Legioen een vrijheidsboom op de Grote Markt van Ieper. Ze willen daarmee de nieuwe revolutionaire ideeën uitdragen en de bevolking warm maken voor de omwenteling die de Zuidelijke Nederlanden van hun Oostenrijkse bewind moet bevrijden.
De ontvangst in Poperinge is echter weinig enthousiast. De inwoners zien de boom allerminst als een symbool van vrijheid. Integendeel, voor velen staat hij voor een vreemde politieke beweging die hun vertrouwde instellingen, plaatselijke rechten en tradities bedreigt. Nog enige tijd later wordt de boom omgehakt en met het hout wordt een vreugdevuur aangestoken.
FRANSE, BRABANTSE EN HOLLANDSE REVOLUTIONAIREN
Het voorval staat niet op zichzelf. In november 1792 overspoelen revolutionaire troepen en patriottische groepen uit verschillende windstreken de Westhoek. Het zijn niet alleen Franse militairen, maar ook revolutionairen uit de Zuidelijke Nederlanden en gevluchte Nederlandse patriotten die de Franse inval aangrijpen om hun eigen politieke idealen te verwezenlijken.
Een opmerkelijke rol spelen de Hollandse patriotten die na hun mislukte opstand tegen stadhouder Willem V in 1787 naar Noord-Frankrijk waren uitgeweken. Velen hadden onderdak gevonden in Duinkerke en Sint-Omaars. Ze bleven er niet werkloos: in Sint-Omaars richtten ze op 1 juli 1792 zelfs een eigen Jacobijnse vereniging op, de Société populaire des Sans-Culottes Hollandais. Vanuit hun ballingsoord bleven ze ijveren voor de omverwerping van het Oranjegezinde bewind in hun vaderland. Ook in Duinkerke werden Hollandse revolutionairen militair georganiseerd. Uit deze uitgeweken patriotten ontstonden formaties die met de Franse legers mee optrokken naar de Zuidelijke Nederlanden en er de revolutionaire omwenteling hielpen bevorderen.
Een belangrijke formatie was het zogenaamde Hollands of Bataafs Legioen, dat in Duinkerke werd opgericht. Ongeveer tweehonderd manschappen van dit legioen kwamen op 10 november 1792 naar Ieper en plantten er een vrijheidsboom. Ook de bevolking moest voortaan de revolutionaire kokarde dragen. Het aantal aanwezige revolutionaire troepen liep vervolgens op tot ongeveer 1.200 man.
VRIJHEIDSBOMEN EN VERZET IN DE WESTHOEK
Ook in andere gemeenten werden vrijheidsbomen geplant. Op 13 november trokken ongeveer vierhonderd revolutionairen naar Westouter. Daar werd de pastoor samen met zijn kapelaan uit hun woning gehaald en gedwongen rond de vrijheidsboom te dansen. Vervolgens werden kerkelijke en adellijke wapenschilden vernield en verbrand. De gebeurtenissen tonen hoe de revolutionaire beweging zich niet alleen tegen het Oostenrijkse bestuur richtte, maar ook tegen de traditionele maatschappelijke en religieuze structuren.
De revolutionairen waren dus dikwijls vreemden voor de streek: Fransen, Brabantse patriotten en Hollandse uitgewekenen. Ze kwamen met hun eigen politieke overtuigingen en wilden die ook bij de plaatselijke bevolking ingang doen vinden, desnoods met dwang. Die bevolking reageerde lang niet overal op dezelfde manier, maar in verschillende gemeenten groeide het verzet.
POPERINGE EN IEPER IN VERZET
In Poperinge zou dat verzet enkele weken later nog duidelijker blijken. Op 26 december 1792 kwamen vier revolutionaire vertegenwoordigers uit Ieper, onder wie apotheker De Puydt en hoedenmaker Huyghebaert, naar Poperinge om er een voorlopig bestuur naar revolutionair Frans model te installeren. De bevolking kwam massaal in verzet en de vertegenwoordigers moesten uiteindelijk wijken. Pierre Malou, een van de voornaamste revolutionaire leiders, vluchtte terug naar Ieper. Kort daarop werden tweehonderd soldaten naar Poperinge gestuurd om de orde te herstellen.
Ook in Ieper kwam het verzet uiteindelijk tot een uitbarsting. Op 1 april 1793 werd de vrijheidsboom vóór de Lakenhallen door de bevolking omgehakt en op de Grote Markt verbrand. Volgens de kroniek van de Ieperse historicus en stadsarchivaris Jan Jacob Lambin (1765-1841) haalden straatjongens daarvoor zelfs hout en brandmateriaal bij huizen van revolutionaire aanhangers. De Sint-Sebastiaansgilde werd opgeroepen om verdere ongeregeldheden te voorkomen. Een dag later werden de vroegere bestuursstructuren en rechten opnieuw hersteld.
Ook elders in de huidige Belgische Westhoek zijn er aanwijzingen dat vrijheidsbomen werden neergehaald. Zo wordt in de historische bronnen melding gemaakt van een omgehakte vrijheidsboom in Wervik. De revolutionaire symboliek bleek dus niet overal op een blijvend draagvlak te kunnen rekenen.
EEN LIEDJE UIT DE WESTHOEK
Taalkundige en kenner van Frans-Vlaanderen Cyriel Moeyaert (1920-2020) noteerde ooit in een bijdrage in Biekorf de tekst van een soldatenliedje uit de Westhoek, vermoedelijk uit een iets latere periode. De woorden laten mooi horen welke vragen en bedenkingen de revolutionaire idealen bij de plaatselijke bevolking konden oproepen:
Is dat de liberteijt
of de egaliteijt
die ons doet vertrekken
en ons hebben verbleijd.
En die vraag stellen we ons tot op vandaag nog steeds.
10.11.2026