(Bij een opiniestuk van prof. Jan Dumolyn in De Standaard en een reactie van Geraard Goossens.)
In De Standaard van 7 november 2026 wees historicus Jan Dumolyn terecht op het belang van de wet van 7 Messidor jaar II (25 juni 1794) voor de ontwikkeling van het moderne archiefwezen. De Franse Revolutie bracht een gecentraliseerd systeem tot stand waarin archieven niet langer het exclusieve bezit waren van vorsten, abdijen of adellijke families, maar onder nationaal gezag werden geplaatst.
Dat wordt vaak voorgesteld als een overwinning van de rede en een belangrijke historische verworvenheid. Toch is centralisatie op zich geen synoniem voor bewaring. Wat op één plaats wordt samengebracht, kan immers nog beter worden gecontroleerd, geselecteerd, vernietigd of eenvoudigweg verwaarloosd als wat gedecentraliseerd wordt bewaard. Dezelfde overheid die archieven naar zich toe trekt, eigent zich immers ook het recht toe om te bepalen wat bewaard blijft en wat mag verdwijnen.
Dat lijkt op het eerste gezicht vanzelfsprekend. Maar precies daar schuilt het probleem. Want wie bepaalt wat waardevol is en wat niet? Wat voor een revolutionaire overheid een nutteloos overblijfsel van feodalisme of clericalisme was, kan voor latere generaties een onmisbare historische bron blijken. Centralisatie garandeert bovendien niet dat een archief beter wordt bewaard.
Zijn Bretoense, Occitaanse of Elzassische archieven werkelijk beter af onder het gezag van Parijs dan in hun eigen historische omgeving? De vraag stellen is ze beantwoorden. De macht om te bewaren is immers ook de macht om te vernietigen.
Daarmee komen we bij een minder bekende zijde van hetzelfde verhaal. Want dezelfde revolutionairen die de grondslag legden voor de moderne archieven, hebben ook een aanzienlijk deel van het bestaande documentaire erfgoed vernietigd. Kerkelijke archieven, abdijbibliotheken en adellijke verzamelingen werden beschouwd als overblijfselen van een verfoeide wereld, zelfs wanneer zij historische informatie bevatten die ver uitstak boven de belangen van Kerk, adel of klooster en van betekenis was voor de geschiedenis van de hele samenleving.
Vele documenten en boeken gingen verloren, soms door doelbewuste vernietiging, soms door plundering, verspreiding en verwaarlozing. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de negentiende eeuw nog sprak van ‘vandalisme révolutionnaire’. Historici zouden later het beeld nuanceren. Onterecht als je het mij vraagt.
Ook in de Franse Nederlanden liet deze vernietigingsdrang diepe sporen na. Grote abdijen als Sint-Bertijn in Sint-Omaars, Sint-Rikiers (Saint-Riquier), Anchin bij Dowaai, Marchiennes en Sint-Vaast van Atrecht werden opgeheven. Hun bezittingen werden geconfisqueerd, hun bibliotheken uiteengerukt en hun archieven verspreid.
Achteraf kan men opmerken dat een deel van de documenten werd gered en een ander deel bewust werd vernietigd. Maar dat verandert weinig aan de kern van de zaak. De selectie gebeurde volgens de politieke en ideologische prioriteiten van het ogenblik. Voor de revolutionairen waren vele abdijarchieven en bibliotheken symbolen van een ongewenst verleden. Voor historici zijn zij bronnen over een volledige samenleving.
De schade laat zich vaak niet meer exact becijferen. Een vernietigd archief laat immers zelden een inventaris van zichzelf na.
DE SINT-BERTIJNSABDIJ
Een bijzonder sprekend voorbeeld is de abdij van Sint-Bertijn in Sint-Omaars. Deze in de zevende eeuw gestichte benedictijner abdij groeide uit tot een van de belangrijkste intellectuele centra van de middeleeuwse Nederlanden. Haar bibliotheek behoorde tot de rijkste van Noordwest-Europa. Eeuwenlang werden er boeken verzameld, handschriften gekopieerd en archieven bijgehouden. De bibliotheek bezat kostbare evangeliehandschriften, werken van de kerkvaders en de beroemde Annales Bertiniani, een sleutelbron voor de geschiedenis van het Karolingische Europa.
De Revolutie maakte aan dit alles een einde. De gemeenschap werd opgeheven, de goederen genationaliseerd en de gebouwen verkocht. Vervolgens diende het immense abdijcomplex grotendeels als steengroeve. Het woord vandalisme lijkt hier onvoldoende.
De vernietiging van een instelling die gedurende meer dan duizend jaar kennis had verzameld en doorgegeven, laat zich moeilijk anders omschrijven dan als een daad van culturele barbarij. Wie vandaag Sint-Omaars bezoekt, kan nog slechts de laatste ruïnes aanschouwen van wat ooit een van de machtigste abdijen van de Nederlanden was.
Het lot van de bibliotheek en de archieven was nauwelijks beter. Een deel van de collecties ging verloren. Een ander deel werd verspreid. Wat kon worden gered, kwam uiteindelijk terecht in openbare verzamelingen, onder meer in de bibliotheek van Sint-Omaars. Onderzoekers proberen vandaag zelfs de oorspronkelijke bibliotheek virtueel te reconstrueren.
Dat is uiteraard beter dan volledige vernietiging. Maar het blijft een magere troost. Voor een historicus is elk verdwenen handschrift, elk verloren cartularium en elk vernietigd archiefstuk een onherstelbaar verlies. Wanneer een uniek document verdwijnt, verdwijnt ook een deel van het verleden voorgoed.
Voor de revolutionairen waren veel archieven vooral een arsenaal van recht: documenten die privileges, eigendomsrechten en feodale aanspraken ondersteunden. Voor latere generaties werden diezelfde documenten echter een arsenaal van geschiedenis. Net daarom blijft hun vernietiging problematisch.
De Franse Revolutie schonk Frankrijk de Archives nationales en legde mee de basis van het moderne archief- en erfgoedbeleid. Maar zij deed dat nadat zij zelf tal van instellingen had ontmanteld die eeuwenlang kennis hadden verzameld en bewaard. De ontwerpers van het nieuwe archiefsysteem traden aanvankelijk zelf op als vernietigers van erfgoed.
WIE BESLIST WAT?
Die geschiedenis zou ook vandaag tot nadenken moeten stemmen. Met groeiende bezorgdheid kijk ik naar de recente beslissingen van de Vlaamse Regering en van minister Gennez inzake de ondersteuning van archieven, documentatiecentra en erfgoedbibliotheken. Natuurlijk worden vandaag geen abdijen afgebroken en geen handschriften op brandstapels geworpen. Maar ook verwaarlozing, onderfinanciering en afbouw kunnen culturele schade veroorzaken die pas door latere generaties ten volle wordt begrepen.
De vraag is uiteindelijk dezelfde als in 1794: wie beslist wat een samenleving bewaart, en wat zij opgeeft?
De vraag dringt zich op wat toekomstige historici hierover zullen schrijven. En wat onze kinderen en kleinkinderen zullen denken wanneer zij vaststellen wat er in onze tijd werd verwaarloosd. Zal men deze regering herinneren als een behoeder van het culturele geheugen van Vlaanderen? Of als de cultuurbarbaren van de eenentwintigste eeuw?
Met Jan Dumolyn en Geraard Goossens ben ik het alvast over één punt roerend eens: archieven en erfgoedbibliotheken zijn geen luxe, maar een verplichte investering in het geheugen van onze samenleving. De Vlaamse Regering kan deze plannen niet zonder ernstige imagoschade handhaven en doet er beter aan zich te bezinnen over haalbare oplossingen die de volwaardige werking van deze instellingen veiligstellen. Wat eenmaal verloren gaat, laat zich later immers niet meer reconstrueren.

08.11.2026
Wist je dat vrouwen ooit bij wet verboden werd om een broek te dragen?
Op 7 november 1800 (26 Brumaire van het jaar IX) werd in Frankrijk, en dus ook in Frans-Vlaanderen en de bezette gebieden van de Zuidelijke Nederlanden, een opmerkelijke verordening van kracht: vrouwen mochten zich niet langer in mannenkleding, waaronder een broek, vertonen.
De Franse overheid gaf deze maatregel de officiële benaming ‘Verordening betreffende de travestie van vrouwen’.
De verordening ging zelfs nog een stap verder: ‘Elke vrouw die zich als man wil kleden, moet zich vooraf bij de prefectuur van politie aanmelden om daarvoor toestemming te krijgen.’
Het zou bijna een eeuw duren voordat deze regel geleidelijk aan terrein verloor. De grote boosdoener? De fiets!
Dankzij de opkomst van de fiets en de veranderende kledinggewoonten verschenen er in 1892 en 1902 circulaires die vrouwen onder bepaalde voorwaarden toestonden een broek te dragen. Dat mocht wanneer ze bijvoorbeeld het stuur van een fiets of de teugels van een paard in handen hielden.
Met andere woorden: een vrouw mocht dus wel een broek dragen als ze op een fiets zat of paardreed, maar zomaar op straat was dat lange tijd een ander verhaal!
Een opmerkelijk stukje geschiedenis dat aantoont dat zelfs revolutionairen blijkbaar niet altijd zo revolutionair dachten als hun naam deed vermoeden!
In de Verenigde Staten zou het verbod op vrouwenbroeken pas in 1923 worden afgeschaft.
07.11.2026
Op 7 november 1938 schiet de jonge Pools-Duitse Jood Herschel Grynszpan, zeventien jaar oud, in Parijs een Duitse diplomaat neer. Het slachtoffer is Ernst vom Rath, secretaris van de Duitse ambassade.
Vom Rath, getroffen door vijf kogels, overlijdt twee dagen later aan zijn verwondingen. Over de precieze motieven van de aanslag bestaan verschillende hypothesen, maar tot op vandaag blijft het een bijzonder duistere zaak.
De moord op Vom Rath vormde in Duitsland de aanleiding voor de Kristallnacht van 9 en 10 november 1938. Daarbij werden honderden Joden gedood, duizenden gearresteerd, winkels geplunderd en talrijke synagogen in brand gestoken.
BRUSSEL
Opmerkelijk genoeg was Herschel Grynszpan afkomstig uit Hannover en kwam hij reeds in juli 1936 in Brussel aan. Daar verbleef en werkte hij enige tijd bij familie, alvorens naar Parijs te vertrekken. Hoewel de grote lijnen van zijn verblijf bekend zijn, tast men over zijn Brusselse contacten, activiteiten en eventuele politieke omgeving nog grotendeels in het duister.
Grynszpan werd in Frankrijk twintig maanden zonder proces vastgehouden. Na de Duitse bezetting van Frankrijk werd hij naar Duitsland overgebracht. De nazi’s wilden hem er in een showproces gebruiken voor propagandadoeleinden. Dat plan werd echter doorkruist toen Grynszpan liet uitschijnen dat er sprake was geweest van een mogelijke homoseksuele relatie met het slachtoffer. Een dergelijke publieke zaak kon het regime missen als kiespijn.
Uiteindelijk kwam hij terecht in het concentratiekamp Sachsenhausen.
DE MAN DIE VERDWEEN
Wat daarna met hem gebeurde, blijft onzeker. Sommige bronnen gaan ervan uit dat hij in 1942 in Sachsenhausen om het leven kwam. Andere getuigen beweerden hem nog te hebben gezien of op foto’s te hebben herkend in 1945 en zelfs in 1946.
Merkwaardig genoeg lijkt een Brusselse gedenkplaat (zie foto) die onzekerheid te bevestigen. Daarop staat als sterfjaar 1945 (?) vermeld. Niet Sachsenhausen, maar Berlijn wordt als plaats van overlijden opgegeven. Zo bleef het hardnekkige gerucht voortleven dat Grynszpan het concentratiekamp had overleefd. Binnen zijn familie dook hij echter nooit meer op. In 1960 werd hij door de Duitse autoriteiten officieel dood verklaard.
Het mysterie rond de ware achtergrond van de aanslag, het proces dat uiteindelijk nooit plaatsvond en het raadselachtige lot van de dader van de moord op een Duitse diplomaat: het zijn evenveel redenen waarom deze episode tot vandaag vragen blijft oproepen. Misschien behoort dit tot die bladzijden van de geschiedenis die hun laatste geheimen nog niet hebben prijsgegeven.
07.11.2026
In mijn archief vond ik enkele nota’s, gedateerd op 6 november 2011. Aantekeningen over oud volksgeloof rond zwarte dieren en vogels. Nu november opnieuw over het land trekt, leek het een goed moment om die bladzijden nog eens open te slaan.
We kennen allemaal de zwarte kat die ongeluk brengt. Of de zwarte hond van de duivel.
Maar ook zwarte vogels boezemden onze voorouders angst in. Vleermuizen die door de nacht scheren. Raven als vogels van het noodlot. Kraaien die krassend boven verlaten velden cirkelen.
Zwarte vogels werden verbonden met kwaad en ongeluk. Met ziekte en sterfelijkheid.
Jaren geleden waarschuwde een oude man uit Kaaster mij toen hij mij alleen over een veldweg zag stappen:
“Zie dat ge geen zwarte vogel tegenkomt.”
ZIELEVOGELS
Dat bijgeloof is oeroud.
Onze heidense voorouders geloofden dat de ziel van een gestorven mens als een vogel naar het hiernamaals vloog. Vandaar de naam “zielevogels”.
De dood kreeg vleugels.
Mijn groottante Margriet kon de kinderen van ons dorp nog de stuipen op het lijf jagen met verhalen over heksen die zich door zwarte raven door de nacht lieten voeren.
In die oude verhalen waren vogels meer dan gewone dieren. Ze bewogen zich tussen werelden. Tussen de levenden en de doden. Tussen mensen en goden.
In Wales vertelde men over de Drie Vogels van Rhiannon. Hun gezang kon de doden weer tot leven wekken, maar ook de levenden in een diepe, dodende slaap brengen.
In Engeland ging het verhaal dat koning Arthur na zijn dood in een raaf veranderde. Ooit zou hij terugkeren wanneer zijn volk hem nodig had.
In de Ierse sagen veranderde de oorlogsgodin Morrigu zich samen met haar gezellin Bodb in zwarte kraaien. Zo zweefden zij boven slagvelden vol gesneuvelden.
En dan zijn er nog de twee raven van Wotan uit de Germaanse mythologie. Hugin, de Gedachte, en Munin, het Geheugen. Elke dag vlogen zij over de wereld. Elke avond keerden zij terug om Wotan te vertellen wat zij hadden gezien.
SATANSVOGELS
Met de komst van het christendom veranderde het beeld.
De raaf werd meer en meer een vogel van Satan. Ook andere zwarte vogels kregen een kwalijke reputatie.
In Frans-Vlaanderen hoorde ik nog vertellen dat men een zwarte vogel beter verjaagt. Sommigen beweerden dat zulke vogels de geur van stervende mensen konden ruiken. Anderen geloofden dat een zwarte vogel op het dak van een zieke de naderende dood aankondigde.
Een donkere schaduw op een novemberdag was soms al voldoende om onrust te zaaien.
Dat doet denken aan een oud Kempisch volksgeloof. Wanneer een zwarte haan met Allerzielen op het dak van een huis landt en driemaal kraait, zou de eigenaar binnen het jaar sterven.
Waar zulke verhalen ontstonden, weten we niet meer. Maar ze leven nog voort in oude boeken, winteravonden en de verhalen van grootouders.
Waarheid of bijgeloof? Dat laten we best in het midden. Feit is dat zwarte vogels al eeuwenlang de menselijke verbeelding bevolken.
SPREEKWOORDEN
Uit het oude volksgeloof bleven enkele zegswijzen bewaard:
“Waar de raaf krast, daar valt een dode.”
“De kraaien weten waar de doden liggen.”
“Een raaf op het dak brengt rouw in huis.”
“De zwarte vogel kent de weg naar het kerkhof.”
Op een reis door Schotland kwam ik ooit zo’n zwarte vogel tegen. Hij zat op een verweerd graf, ergens op een oude begraafplaats. Er was nauwelijks wind. Alleen het krassen van zijn bek verbrak de stilte.
Misschien was het dat beeld dat mij onlangs opnieuw naar deze vergeelde nota’s deed grijpen.
Sommige verhalen sterven nooit helemaal. Zoals de zwarte vogels keren ze telkens terug wanneer de dagen korter worden en november over het land trekt.
06.11.2026
In het jaar 1000 bereikten Scandinavische zeevaarders de kusten van Noord-Amerika, bijna vijf eeuwen vóór Christoffel Columbus. Het duurde echter tot de twintigste eeuw voordat archeologen daarvan onomstotelijk bewijs vonden. Zie hier de tekst die ik hierover publiceerde op 05 september 2025:
In 1960 ontdekte de Noorse archeoloog en ontdekkingsreiziger Helge Ingstad in L’Anse aux Meadows, op het noordelijke schiereiland van het Canadese eiland Newfoundland, de resten van een authentieke Vikingnederzetting. Het is tot op vandaag de enige archeologisch bevestigde Noorse nederzetting uit de Vikingtijd in Noord-Amerika.
Deze ontdekking gaf wetenschappelijke bevestiging aan een verhaal dat al eeuwenlang in de IJslandse saga’s werd verteld: Scandinavische zeevaarders hadden Amerika al bereikt lang voordat Columbus in 1492 voet aan wal zette. Recent wetenschappelijk onderzoek heeft bovendien aangetoond dat de Vikingen er al in het jaar 1021 aanwezig waren.
Helge Ingstad (1899–2001), die aanvankelijk als avonturier en pelsjager door de Arctische gebieden trok, voerde het archeologische onderzoek samen met zijn vrouw, de archeologe Anne Stine Ingstad. Het echtpaar vermoedde dat de oude saga’s een historische kern bevatten. De verhalen in onder meer De saga van de Groenlanders en De saga van Erik de Rode beschrijven hoe Leif Erikson, zoon van Erik de Rode, vanuit Groenland westwaarts voer en onbekende gebieden bereikte die de naam Vinland kregen. De saga’s vertellen ook over ontmoetingen en conflicten met de inheemse bevolking.
Ook de plaatsnaam L’Anse aux Meadows heeft een opmerkelijke geschiedenis. Over de precieze oorsprong bestaat discussie. Een bekende verklaring stelt dat de naam mogelijk teruggaat op het Franse L’Anse aux Méduses (de kwallenbaai), waarbij Méduses onder Engelse invloed verbasterd zou zijn tot Meadows (weiden). Een andere, door Parks Canada vermelde verklaring verwijst naar een Frans schip met de naam Médée.
De ontdekking van L’Anse aux Meadows betekende een keerpunt in onze kijk op de geschiedenis van de Europese ontdekkingsreizen. Ze maakte duidelijk dat de Atlantische Oceaan al eeuwen vóór Columbus werd overgestoken en dat er toen al contacten bestonden tussen Europeanen en de oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika.
Columbus was dus niet de eerste Europeaan in Amerika. De Vikingen waren hem bijna vijf eeuwen voor. En de oude saga’s? Die bleken, althans in hun grote historische lijnen, veel meer dan louter legenden te bevatten.
05.11.2026
Vandaag, op 5 november 1770, werd generaal Dominique-Joseph-René Vandamme in Kassel geboren. Na zijn lagere schoolopleiding volgde Vandamme vanaf 1786 een opleiding aan de militaire school van maarschalk de Biron in Parijs. Hij slaagde er niet in zijn studies te voltooien. Hij was intelligent, maar geen studax. Een man van de daad, die al vroeg bekendstond om zijn opvliegende en onhandelbare karakter.
In 1788 nam hij als gewoon soldaat dienst in het koloniale regiment voor Martinique. Daar bracht hij het tot korporaal, vervolgens tot sergeant.
EEN GEWELDDADIGE GENERAAL
In 1790 keerde hij terug naar Frankrijk en koos hij de kant van de revolutie. Hij richtte een vrijwilligerscompagnie op en voerde als kapitein het bevel over de zogenaamde jagers van de Kasselberg. Zijn militaire carrière nam een spectaculaire vlucht: amper 23 jaar oud werd hij bevorderd tot brigadegeneraal.
Zijn lef en militaire talent vielen op, maar minstens evenzeer zijn gewelddadigheid en zijn reputatie als plunderaar. In 1793 nam hij deel aan de gevechten rond Nieuwpoort, Menen en Ieper. Ook Poperinge moest het ontgelden: de stad werd door zijn troepen geplunderd en zwaar getroffen.
Volgens de overlevering bracht hij in Nieuwpoort eigenhandig Franse emigranten om het leven. In Veurne werd hij beschuldigd van plunderingen voor eigen rekening. Dergelijke beschuldigingen zouden hem ook bij latere veldtochten blijven achtervolgen. Na de plundering van Veurne werd hij tijdelijk uit zijn functie ontheven, maar enkele maanden later nam hij opnieuw dienst. Hij bewees onmiddellijk zijn militaire kwaliteiten bij de inname van Arnhem in januari 1795.
GENERAAL VAN NAPOLEON
Napoleon had een neus voor bekwame militairen. Vandamme kon het goed met hem vinden en stelde zijn militaire talent zonder aarzelen in dienst van het nieuwe keizerrijk.
Tijdens de slag bij Austerlitz in 1805 voerde hij het bevel over een divisie die een beslissende rol speelde bij de verovering van het strategisch belangrijke Pratzenplateau. Deze aanval droeg in belangrijke mate bij tot de Franse overwinning.
Als beloning verleende Napoleon hem de hoogste onderscheiding van het Legioen van Eer: de Grand Aigle (Grote Adelaar). Daarnaast kreeg hij een jaarlijkse rente, een huis in het Zeeuwse Cadzand en verschillende hectaren poldergrond in Zeeland.
KASTEEL VANDAMME: LA FRÉGATE
Op de Kasselberg staat nog altijd het kasteel van Vandamme, al verkeert het vandaag in erbarmelijke toestand. Het is een tastbare herinnering aan de rijkdom die de generaal tijdens zijn militaire carrière wist te verwerven.
Vandamme kocht het bestaande gebouw in 1794 en liet het later verbouwen in empirestijl. Het kreeg de opvallende vorm van een schip, vandaar de naam La Frégate (het fregat), met de voorzijde gericht naar Engeland, de grote vijand van Napoleon.
Na de val van Napoleon werd Vandamme naar Frankrijk teruggestuurd. In 1816 werd hij verbannen en trok hij naar de Verenigde Staten. In 1819 kreeg hij van koning Lodewijk XVIII toestemming om naar Frankrijk terug te keren.
Hij vestigde zich opnieuw in La Frégate en leefde er als rentenier. Hij werkte aan zijn memoires en verdeelde zijn tijd tussen Kassel in de zomer en Gent in de winter, de geboortestad van zijn echtgenote.
Het kasteel, ook bekend als Château Vandamme, is samen met de tuin als monument beschermd. De toestand van het gebouw is echter bijzonder zorgwekkend. Al in 1814, tijdens de nadagen van Napoleon, had het te lijden onder de plunderingen van de kozakken van baron von Geismar.
De voorbije jaren gingen stemmen op om het kasteel te restaureren. Het is immers een bijzonder voorbeeld van architectuur uit het Eerste Franse Keizerrijk. Maar wie zal dat betalen?
De vereniging Cercle Impérial de Flandre heeft inmiddels een eerste belangrijke stap gezet: ze kocht de tuin rond het kasteel aan voor een symbolisch bedrag. De aankoop van het kasteel zelf blijft voorlopig een ambitie en een belangrijk toekomstproject van de vereniging.
Zo is alvast een eerste stap gezet in de bescherming van dit bijzondere stukje Vlaamse en Napoleontische geschiedenis. Maar de grote uitdaging blijft: ook het kasteel zelf redden van het verval.
DE ZUIL: ZIJN LAATSTE GETUIGENIS
Generaal Dominique Vandamme overleed op 15 juli 1830 in Kassel. Op de begraafplaats van de stad bevindt zich nog altijd zijn grafmonument, een bescheiden zuil.
Onderaan staan de namen gegraveerd van de vele veldslagen en veldtochten waaraan hij deelnam: Hondschote, Cadzand, Alkmaar, Biberach, Bergen, Castricum, de oversteek van de Waal en de Rijn, de Splügenpas, Ulm, Austerlitz, Abensberg, Eckmühl, Linz, Urfahr, Pirna, Kulm, Fleurus, Ligny en Namen.
Bij de restauratie van het grafmonument bleek de Franse beeldhouwer niet in staat alle plaatsnamen correct van het oorspronkelijke gedenkteken over te nemen. Het resultaat is bedroevend: zo werd Biberach veranderd in Bierach, Eckmühl in Eckmulng en Urfahr in Urefahr.
Opvallend is bovendien dat de nederlagen op de zuil ontbreken.
Vandamme vocht ook in 1809 bij Wagram, waar hij aan de schouder gewond raakte. Zijn zwaarste nederlaag leed hij in augustus 1813 bij Kulm. Daar voerde hij het bevel over het 1ste Franse legerkorps, dat door Pruisische en Russische troepen werd omsingeld. Hij verloor het grootste deel van zijn korps en werd gevangengenomen, samen met duizenden soldaten. Russische troepen brachten hem naar Moskou. Ook daar werd hij opnieuw van plundering beschuldigd.
Na amper honderd dagen keerde Napoleon in 1815 terug van zijn ballingschap op het eiland Elba. De trouwe Vandamme reisde onmiddellijk naar Parijs. Napoleon benoemde hem op 2 juni 1815 tot Pair van Frankrijk en gaf hem het bevel over het 3de legerkorps.
Aan het hoofd van dit korps speelde Vandamme nog een belangrijke rol in Napoleons laatste overwinning: de slag bij Ligny, in de omgeving van Fleurus. Aan de slag bij Waterloo nam hij niet deel. Zijn korps werd ingezet in de operaties tegen de Pruisen onder bevel van maarschalk Grouchy.
Daarmee kwam de militaire carrière van deze opmerkelijke generaal-vrijbuiter definitief ten einde.
EEN VERS UIT DE TIJD VAN NAPOLEON
Mijn grootvader, geboren in 1904, kende nog een vers uit de tijd van Napoleon. Hij had het in zijn jeugd gehoord van oudere mensen:
“Napoleon ging vors met z’n erms vul rozen,
En ie keerde met z’n mule vervrozen.”
Een volksvers dat de herinnering aan Napoleons veldtochten en zijn uiteindelijke nederlaag levendig hield.
05.11.2026
Een herinnering aan een schrijver, dichter en vriend van Frans-Vlaanderen
Op 4 november 1992 overleed in Oudenaarde André Demedts, de Vlaamse schrijver, dichter en grote vriend van Frans-Vlaanderen. Hij werd geboren op 8 augustus 1906 op De Elsbos, een eeuwenoude hoeve in Sint-Baafs-Vijve.
‘Als mijn volk zijn geschiedenis niet kent, zal het geen volk meer blijven.’
Deze waarschuwende woorden schreef André Demedts in zijn romancyclus De eer van ons volk. Vier boekdelen, samen goed voor maar liefst 1.676 bladzijden, verschenen tussen 1973 en 1978.
Het was een van zijn eerste beschouwingen die mij bijzonder zijn bijgebleven en die mijn belangstelling voor geschiedenis hebben aangewakkerd.
MIJN KENNISMAKING MET ANDRÉ DEMEDTS
Ik leerde André in die periode kennen tijdens een vergadering van het Komitee voor Frans-Vlaanderen (KFV), waarvan hij samen met Luc Verbeke medeoprichter was.
André was een van de meest aimabele en behulpzame mensen die ik ooit heb ontmoet. Hij stond altijd klaar om anderen te helpen waar hij kon. Waar hij de tijd vond om daarnaast ook nog zo’n omvangrijk literair oeuvre te schrijven, blijft voor mij tot op vandaag een raadsel.
Ik was toen zestien of zeventien jaar en zocht raad om mijn Nederlands te verbeteren en zelf beter te leren schrijven.
Ik herinner me nog een bijeenkomst in Brugge. Daar gaf hij mij een raad die ik nooit ben vergeten:
‘Schrijven doe je niet alleen in je hoofd, maar op papier. Zolang het onbeschreven blijft, bestaat het niet.’
Een gouden raad van iemand die zowel het geschreven als het gesproken woord als geen ander beheerste. Ik ben hem nooit vergeten, al heb ik zijn raad helaas veel te laat in de praktijk gebracht.
EEN HELPENDE HAND, TELKENS OPNIEUW
André zorgde ervoor dat ik om de veertien dagen op Radio Kortrijk (BRT West-Vlaanderen) over Frans-Vlaanderen kon spreken. Dat gebeurde in het programma De Zonnewijzer, onder de strenge maar leerrijke begeleiding en het toezicht van directeur Valère Arickx.
Na de opnames liep ik steevast even bij André thuis binnen, in de Condédreef. Vaak bleven die bezoekjes uitlopen tot urenlange gesprekken en soms mocht ik er ook mee aan tafel schuiven.
Meer dan eens was de avond al gevallen wanneer ik met de fiets huiswaarts keerde. De afstand tussen Kortrijk en Kaaster bedroeg immers ongeveer 120 kilometer heen en terug. Maar de gesprekken met André waren die fietstocht meer dan waard.
Ook toen ik op het idee kwam om voor één jaar naar Vlaanderen te trekken om mijn Nederlands te verbeteren, was het opnieuw André Demedts die mij daarbij hielp.
Dankzij zijn tussenkomst bij Jozef van Overstraeten werd ik prompt uitgenodigd op de Sint-Jakobsmarkt in Antwerpen. Daar vernam ik dat ik voor één jaar bij de VTB in Antwerpen aan de slag kon.
Opnieuw had André een deur voor mij geopend.
WOORDEN DIE BLIJVEN
Op zijn doodsprentje stond een tekst van André Demedts die mij bijzonder heeft getroffen:
‘Ik heb getracht trouw te zijn aan mijn volk, omdat het onze aarde en onze geschiedenis is die me geboetseerd heeft en onze hoop mij tenslotte glimlachend doen vertrouwen heeft op een toekomst die ik misschien niet meer zal zien en toch in de lucht aanwezig voel als de lente die komt.’
Woorden die veel vertellen over de mens André Demedts: zijn verbondenheid met zijn volk, zijn liefde voor de geschiedenis en zijn vertrouwen in de toekomst.
EEN GEDICHT VAN JOHAN DAISNE
Een gedicht van Johan Daisne uit 1967, met als titel de naam van zijn vriend, typeert André Demedts op een treffende manier.
ANDRÉ DEMEDTS
Ik heb een vriend, een man gehoord
die daar in ’t najaar stond te spreken
en ons oneindig heeft bekoord.
Ik voel nog tranen in mijn ogen breken.
Wonderlijk innig was zijn woord,
vol weemoed om onze gebreken,
vol liefde voor der mensen soort:
de heilige is broer der leken.
Daarna verdween hij in de regen
en in de zondagavondval,
de nederigste van ons al.
Vriend schenk je mannelijke zegen
aan die zo kinderlijk onaf
nog, reeds de diepte peilt van ’t graf!
(Johan Daisne)
EN EEN GEDICHT VAN ANDRÉ DEMEDTS
In mijn archief bewaar ik nog één gedicht dat André eigenhandig voor mij heeft overgeschreven, in zijn bijzonder verzorgde handschrift.
Het onderstaande gedicht is om vele redenen een van mijn lievelingsgedichten in het Nederlands.
DE ERFENIS
Nu liggen zij stil
in hun aarde gedolven.
Ik kreeg hun erfdeel:
bloed en gebied.
Voor mij in het golven
van tarwe en vlas,
een hemel vol wolken
en in de schemering
de lieve fluistering van de wind, langs het gras.
Voor mij is de storm van jeugd en vuur,
een wereld die nieuw is en groeit,
de brand van de zomer die gloeit,
arbeid, kracht en bewustheid,
heersend over mijzelf en de tijd,
zolang als ik leef, zolang als ik duur.
Tot wat ik kreeg
mij weer wordt ontnomen.
(André Demedts)
Als ik vandaag terugdenk aan André, komen vooral de vele gesprekken, zijn raadgevingen en zijn bereidheid om anderen te helpen weer voor de geest. Een bijzondere herinnering aan een bijzondere man die ik met veel respect en dankbaarheid blijf gedenken.
04.11.2026
Dit las ik niet in de Vlaamse kranten.
De Franse Senaat heeft eind oktober een streep getrokken door een grondwetsherziening die Corsica meer autonomie moest geven. Daarmee komt een jarenlange toenadering tussen Parijs en de Corsicaanse verkozenen opnieuw op losse schroeven te staan.
Het voorstel was nochtans niet revolutionair. Het erkende eenvoudigweg dat Corsica een eilandgemeenschap vormt met eigen historische, culturele en taalkundige kenmerken. Daarnaast zou het eiland op een aantal domeinen meer bevoegdheden krijgen, zij het onder toezicht van de Franse instellingen.
Voor de Corsicaanse autonomisten was dit een minimum aan erkenning. Voor een meerderheid in de Senaat bleek zelfs dat te ver te gaan.
Voorafgaand aan deze eisen speelde de dood van Yvan Colonna in 2022 een bepalende rol. De Corsicaanse nationalist overleed nadat hij in de gevangenis zwaar werd aangevallen door een medegevangene die door de Franse autoriteiten als een islamistische terrorist werd beschouwd. Een uit de hand gelopen agressie in de gevangenis? Een brutale moord? Een doelgerichte liquidatie? Zijn dood leidde tot massale protesten en gewelddadige confrontaties op Corsica. Om de gemoederen te bedaren en een politieke uitweg te zoeken, startten Parijs en de Corsicaanse verkozenen onderhandelingen over een nieuw autonomiestatuut voor het eiland.
De afwijzing door de Senaat is meer dan een Corsicaanse aangelegenheid. Ze bevestigt een oude Franse staatsopvatting die al eeuwen meegaat. Reeds in 1991 verwierp de Franse Grondwettelijke Raad een veel gematigder formulering, namelijk dat het Corsicaanse volk een van de componenten van het Franse volk zou zijn.
De redenering van de Franse staat is sindsdien nauwelijks veranderd. Eerst wat zand in de ogen strooien en, als het erop aankomt, de confrontatie verkiezen boven de verzoening.
Volgens de officiële doctrine is het Franse volk één en ondeelbaar. De Franse Grondwet spreekt over het Franse volk in het enkelvoud en dus, zo luidt de redenering, kan er geen sprake zijn van andere volkeren binnen de republiek. Het erkennen van een Corsicaans, Bretoens, Elzassisch of ander volk zou volgens die visie de nationale soevereiniteit aantasten.
Met andere woorden: Corsicanen, Catalanen, Bretoenen, Elzassers en Vlamingen mogen braaf hun regionale folklore en stervende streektalen koesteren. Maar wie zich wil opstellen als een gemeenschap of een volk, klinkt in Parijs als ‘no pasarán’.
NOG MEER GEWELD?
Uit protest hebben de Corsicaanse verkozenen de onderhandelingen verlaten. Daarmee zijn de relaties tussen Corsica en de Franse staat opnieuw op een dieptepunt beland. Wie de geschiedenis van het eiland kent, weet bovendien dat politieke blokkeringen daar zelden zonder gevolgen blijven. Met de presidentsverkiezingen van 2027 in aantocht, is de kans groot dat de spanningen en het geweld verder zullen oplopen.
Ook voor de Frans-Vlamingen bevat deze episode een duidelijke boodschap. Als de Franse staat zelfs het bestaan van een Corsicaans volk niet wil erkennen, bestaat er volgens dezelfde logica evenmin een Vlaamse gemeenschap of een Vlaams volk op Frans grondgebied.
Dat neemt niet weg dat het dagelijkse leven in Frans-Vlaanderen doorgaans rustig verloopt. Als de pret maar blijft duren. Maar achter die rust schuilt een fundamentele vraag: willen we nog verder kruipen? En hebben wij een plaats in een staat die zichzelf als één en ondeelbaar beschouwt en de verscheidenheid van zijn eigen historische volkeren weigert een plaats te geven?
Of anders gezegd: in Frankrijk mag men alles zijn, behalve een volk. Voor het overige blijft het, zoals men deze dagen op televisie kan vaststellen, leven als God in Frankrijk.
Mijn antwoord begint met de bekende Vlaamse leuze die ook de mijne is geworden: ‘nog krupp’n nog stupp’n’.
03.11.2026
Lichten in de duisternis – herinneringen aan oude gebruiken en verdwenen tradities
In Kaaster, het dorp van mijn jeugd, luisterde ik graag naar de verre herinneringen van ouderen.
Wie omstreeks 1970 tachtig of negentig jaar was, had vaak nog verhalen gehoord van ouders en grootouders die in de eerste helft van de negentiende eeuw hadden geleefd. Zo kwamen herinneringen uit een ver verleden tot bij ons. Soms ging het om gebruiken uit een wereld die toen al lang verdwenen was.
Een van die vertellers was Louise, onze stokoude buurvrouw. In de volksmond noemde iedereen haar Wiche.
Ze was een kleine, tengere vrouw. Haar leven was getekend door tegenslagen en ongelukken. Ze droeg altijd zwart en sprak niet veel. Tenzij het over haar dierbare doden ging. In het Vlaamsch van Kaoster natuurlijk.
Wanneer Allerheiligen en Allerzielen naderden, werd Wiche opvallend spraakzamer. Dan vertelde ze over de oude gebruiken die ze zelf van haar grootouders had gehoord. Over een tijd waarin de scheiding tussen levenden en doden in de donkere novemberdagen wel heel dun leek.
Het was in die tijd, vertelde Wiche, dat de meeste families met Allerzielen samenkwamen om hun overledenen te herdenken.
Wanneer de avond viel, werden kleine kaarsjes aangestoken. Eén voor ieder familielid dat men wilde gedenken. Ook voor de verre voorouders, van wie de namen misschien al lang vergeten waren.
Als de kaarsjes waren opgebrand, ging men aan tafel. Er werd een zielenmaal opgediend: een soepje met melk en witbrood. Dat moest in alle stilte worden gegeten. Geen woord mocht worden gesproken.
Pas na de maaltijd was het tijd voor verhalen over de doden. Over familieleden die men nog had gekend. Over voorouders van wie alleen nog herinneringen waren overgebleven.
In sommige gemeenten werd ook gezongen. Er werden zelfs heildranken aan de overledenen gebracht.
Ook de bakkers hadden in die dagen hun bijzondere taak. In onze streek bakten ze voor de gelegenheid kleine, witte broodjes voor Allerzielen. Op andere plaatsen waren het speciaal voor de gelegenheid gebakken koeken: zielekoekjes.
Aan deze broodjes was een bijzonder geloof verbonden. Men dacht dat elk gegeten zielenbroodje een ziel kon helpen bevrijden uit het vagevuur. Hoe meer broodjes men at, hoe meer zielen men kon helpen. Zo kregen deze eenvoudige baksels een betekenis die veel verder reikte dan het dagelijkse brood.
LICHTEN IN DE DUISTERNIS
Ook het kerkhof werd met bijzondere aandacht bezocht. Het kerkhof bevond zich in die tijd van Wiches verhalen nog rond de kerk. Al die houten en ijzeren kruisjes moesten in de negentiende eeuw plaats maken voor de nieuwe weg.
Op de graven van dierbaren werden kaarsjes aangestoken en bloemen neergelegd. Broodjes en wat drank werden meegenomen en als spijsoffer voor de doden achtergelaten.
De overledenen mochten immers niet ontbreken. De feestdis was voor hen.
Maar naast deze gebruiken waren er ook verhalen die tot de verbeelding spraken.
Zo had Wiche gehoord dat de novemberwind niet zomaar door de bomen joeg. Het gedaver ervan zou het geluid zijn van de zielenwagen, die de doden door het luchtruim vervoerde. In de donkere hemel trok hij voorbij, beladen met zielen.
Ook een storm kon volgens het oude volksgeloof de komst van dierbare overledenen aankondigen.
En met Allerzielen moest men voorzichtig zijn met deuren. Die mochten niet bruusk worden dichtgeslagen. Men moest ze langzaam sluiten. Want wie wist of er geen zieltje tussen de deur zat?
Wiche herinnerde zich nog een ander gebruik. Al was die herinnering bijzonder vaag.
Een ver familielid uit een andere gemeente – Wiche wist niet meer welke – had haar ooit verteld over kruisen die men met Allerzielen uit stro vervaardigde. Eerst werden ze op de graven geplaatst. Later verzamelde men ze weer. In de donkere nacht werden ze samen in een groot vuur aangestoken.
Zo vertelde Wiche me over gebruiken en rituelen die ooit deel uitmaakten van het leven in onze dorpen. Daarin was de herinnering aan de doden verweven met het dagelijkse bestaan. Soms ernstig en ingetogen. Soms omgeven door bijgeloof en geheimzinnigheid. Soms meer heidens dan christelijk.
Ik heb me vaak afgevraagd wanneer deze tradities stilaan verdwenen zijn. In welke periode men ermee ophield. En hoe het kwam dat ze uit het dagelijkse leven verdampten, zonder dat ze nog aan de volgende generaties werden doorgegeven.
Want ik heb ze zelf nooit gekend. Mijn ouders evenmin.
Wiche is al lang niet meer onder ons. Maar haar verhalen zijn me tot vandaag bijgebleven.
Aan dat oude, kleine, tengere vrouwtje in het zwart denk ik nog vaak terug. Zielenbrood is er niet meer bij de bakker om haar te schenken. En oude verhalen in het Vlaamsch van Kaaster worden in mijn dorp niet meer verteld.
Maar een kaars voor al onze dierbaren zal ik vandaag aansteken. Ook voor Wiche en om de herinnering aan wie ons zijn voorgegaan levend te houden.
Wido.
02.11.2026