(Bij een opiniestuk van prof. Jan Dumolyn in De Standaard en een reactie van Geraard Goossens.)
In De Standaard van 7 november 2026 wees historicus Jan Dumolyn terecht op het belang van de wet van 7 Messidor jaar II (25 juni 1794) voor de ontwikkeling van het moderne archiefwezen. De Franse Revolutie bracht een gecentraliseerd systeem tot stand waarin archieven niet langer het exclusieve bezit waren van vorsten, abdijen of adellijke families, maar onder nationaal gezag werden geplaatst.
Dat wordt vaak voorgesteld als een overwinning van de rede en een belangrijke historische verworvenheid. Toch is centralisatie op zich geen synoniem voor bewaring. Wat op één plaats wordt samengebracht, kan immers nog beter worden gecontroleerd, geselecteerd, vernietigd of eenvoudigweg verwaarloosd als wat gedecentraliseerd wordt bewaard. Dezelfde overheid die archieven naar zich toe trekt, eigent zich immers ook het recht toe om te bepalen wat bewaard blijft en wat mag verdwijnen.
Dat lijkt op het eerste gezicht vanzelfsprekend. Maar precies daar schuilt het probleem. Want wie bepaalt wat waardevol is en wat niet? Wat voor een revolutionaire overheid een nutteloos overblijfsel van feodalisme of clericalisme was, kan voor latere generaties een onmisbare historische bron blijken. Centralisatie garandeert bovendien niet dat een archief beter wordt bewaard.
Zijn Bretoense, Occitaanse of Elzassische archieven werkelijk beter af onder het gezag van Parijs dan in hun eigen historische omgeving? De vraag stellen is ze beantwoorden. De macht om te bewaren is immers ook de macht om te vernietigen.
Daarmee komen we bij een minder bekende zijde van hetzelfde verhaal. Want dezelfde revolutionairen die de grondslag legden voor de moderne archieven, hebben ook een aanzienlijk deel van het bestaande documentaire erfgoed vernietigd. Kerkelijke archieven, abdijbibliotheken en adellijke verzamelingen werden beschouwd als overblijfselen van een verfoeide wereld, zelfs wanneer zij historische informatie bevatten die ver uitstak boven de belangen van Kerk, adel of klooster en van betekenis was voor de geschiedenis van de hele samenleving.
Vele documenten en boeken gingen verloren, soms door doelbewuste vernietiging, soms door plundering, verspreiding en verwaarlozing. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de negentiende eeuw nog sprak van ‘vandalisme révolutionnaire’. Historici zouden later het beeld nuanceren. Onterecht als je het mij vraagt.
Ook in de Franse Nederlanden liet deze vernietigingsdrang diepe sporen na. Grote abdijen als Sint-Bertijn in Sint-Omaars, Sint-Rikiers (Saint-Riquier), Anchin bij Dowaai, Marchiennes en Sint-Vaast van Atrecht werden opgeheven. Hun bezittingen werden geconfisqueerd, hun bibliotheken uiteengerukt en hun archieven verspreid.
Achteraf kan men opmerken dat een deel van de documenten werd gered en een ander deel bewust werd vernietigd. Maar dat verandert weinig aan de kern van de zaak. De selectie gebeurde volgens de politieke en ideologische prioriteiten van het ogenblik. Voor de revolutionairen waren vele abdijarchieven en bibliotheken symbolen van een ongewenst verleden. Voor historici zijn zij bronnen over een volledige samenleving.
De schade laat zich vaak niet meer exact becijferen. Een vernietigd archief laat immers zelden een inventaris van zichzelf na.
DE SINT-BERTIJNSABDIJ
Een bijzonder sprekend voorbeeld is de abdij van Sint-Bertijn in Sint-Omaars. Deze in de zevende eeuw gestichte benedictijner abdij groeide uit tot een van de belangrijkste intellectuele centra van de middeleeuwse Nederlanden. Haar bibliotheek behoorde tot de rijkste van Noordwest-Europa. Eeuwenlang werden er boeken verzameld, handschriften gekopieerd en archieven bijgehouden. De bibliotheek bezat kostbare evangeliehandschriften, werken van de kerkvaders en de beroemde Annales Bertiniani, een sleutelbron voor de geschiedenis van het Karolingische Europa.
De Revolutie maakte aan dit alles een einde. De gemeenschap werd opgeheven, de goederen genationaliseerd en de gebouwen verkocht. Vervolgens diende het immense abdijcomplex grotendeels als steengroeve. Het woord vandalisme lijkt hier onvoldoende.
De vernietiging van een instelling die gedurende meer dan duizend jaar kennis had verzameld en doorgegeven, laat zich moeilijk anders omschrijven dan als een daad van culturele barbarij. Wie vandaag Sint-Omaars bezoekt, kan nog slechts de laatste ruïnes aanschouwen van wat ooit een van de machtigste abdijen van de Nederlanden was.
Het lot van de bibliotheek en de archieven was nauwelijks beter. Een deel van de collecties ging verloren. Een ander deel werd verspreid. Wat kon worden gered, kwam uiteindelijk terecht in openbare verzamelingen, onder meer in de bibliotheek van Sint-Omaars. Onderzoekers proberen vandaag zelfs de oorspronkelijke bibliotheek virtueel te reconstrueren.
Dat is uiteraard beter dan volledige vernietiging. Maar het blijft een magere troost. Voor een historicus is elk verdwenen handschrift, elk verloren cartularium en elk vernietigd archiefstuk een onherstelbaar verlies. Wanneer een uniek document verdwijnt, verdwijnt ook een deel van het verleden voorgoed.
Voor de revolutionairen waren veel archieven vooral een arsenaal van recht: documenten die privileges, eigendomsrechten en feodale aanspraken ondersteunden. Voor latere generaties werden diezelfde documenten echter een arsenaal van geschiedenis. Net daarom blijft hun vernietiging problematisch.
De Franse Revolutie schonk Frankrijk de Archives nationales en legde mee de basis van het moderne archief- en erfgoedbeleid. Maar zij deed dat nadat zij zelf tal van instellingen had ontmanteld die eeuwenlang kennis hadden verzameld en bewaard. De ontwerpers van het nieuwe archiefsysteem traden aanvankelijk zelf op als vernietigers van erfgoed.
WIE BESLIST WAT?
Die geschiedenis zou ook vandaag tot nadenken moeten stemmen. Met groeiende bezorgdheid kijk ik naar de recente beslissingen van de Vlaamse Regering en van minister Gennez inzake de ondersteuning van archieven, documentatiecentra en erfgoedbibliotheken. Natuurlijk worden vandaag geen abdijen afgebroken en geen handschriften op brandstapels geworpen. Maar ook verwaarlozing, onderfinanciering en afbouw kunnen culturele schade veroorzaken die pas door latere generaties ten volle wordt begrepen.
De vraag is uiteindelijk dezelfde als in 1794: wie beslist wat een samenleving bewaart, en wat zij opgeeft?
De vraag dringt zich op wat toekomstige historici hierover zullen schrijven. En wat onze kinderen en kleinkinderen zullen denken wanneer zij vaststellen wat er in onze tijd werd verwaarloosd. Zal men deze regering herinneren als een behoeder van het culturele geheugen van Vlaanderen? Of als de cultuurbarbaren van de eenentwintigste eeuw?
Met Jan Dumolyn en Geraard Goossens ben ik het alvast over één punt roerend eens: archieven en erfgoedbibliotheken zijn geen luxe, maar een verplichte investering in het geheugen van onze samenleving. De Vlaamse Regering kan deze plannen niet zonder ernstige imagoschade handhaven en doet er beter aan zich te bezinnen over haalbare oplossingen die de volwaardige werking van deze instellingen veiligstellen. Wat eenmaal verloren gaat, laat zich later immers niet meer reconstrueren.

08.11.2026