Straatsburg: hoe de Franse miserie begon

Op 30 september 1681 geeft de vrije rijksstad Straatsburg, in het Duits een Freie Reichsstadt, zich over aan het leger van de Franse koning Lodewijk XIV.

Straatsburg maakte deel uit van het Heilige Roomse Rijk en genoot als vrije rijksstad een grote mate van zelfbestuur. De stad stond rechtstreeks onder het gezag van de keizer en niet onder dat van een plaatselijke vorst. In de praktijk functioneerde Straatsburg als een soort stadsrepubliek, met een eigen bestuur en grote politieke en economische zelfstandigheid.

Na de Franse veroveringen in de Elzas was Straatsburg, samen met de republiek Mülhausen, een van de laatste gebieden in de Elzas die nog niet onder Franse heerschappij stonden.

Straatsburg zag de Franse dreiging aankomen en zocht bescherming bij het Heilige Roomse Rijk. De stadsautoriteiten waarschuwden in Wenen en Regensburg voor wat Frankrijk van plan was en probeerden zelfs opnieuw een keizerlijk garnizoen in de stad te krijgen. Maar het Heilige Roomse Rijk bleek niet in staat Straatsburg daadwerkelijk te beschermen.

In september 1681 wordt de stad omsingeld door een overweldigende Franse troepenmacht van ongeveer 30.000 man. De militaire druk is enorm. Op 30 september 1681 capituleert Straatsburg.

In de Franse geschiedschrijving wordt deze gebeurtenis soms omschreven als het feit dat Straatsburg zich “onder de bescherming van de Franse koning” plaatste. Dat is uiteraard manipulatie van de geschiedenis om te verzwijgen dat Straatsburg door militaire dwang onder het gezag van de Franse monarchie werd gebracht. Een vrije rijksstad van het Heilige Roomse Rijk werd onder de voeten gelopen en onder het gezag van de Franse monarchie gebracht.

De overgang is veelzeggend: van Freie Reichsstadt binnen het Heilige Roomse Rijk naar een Franse koningsstad.

Lodewijk XIV bezoekt Straatsburg op 23 oktober 1681. De stad wordt vervolgens uitgebouwd tot een belangrijke Franse vesting- en garnizoensstad. Vauban krijgt opdracht de verdedigingswerken te versterken en er wordt een nieuwe citadel gebouwd.

Ook op religieus vlak verandert er veel. De beroemde kathedraal van Straatsburg, die sinds de Reformatie in protestantse handen was, wordt na de capitulatie opnieuw aan de katholieke eredienst toegewezen. Het protestantse geloof zelf blijft in de stad echter toegestaan.

Bij de capitulatie proberen de Straatsburgse magistraten zoveel mogelijk van de oude rechten en vrijheden van de stad te behouden. Zij vragen onder meer garanties voor hun oude statuten, privileges, taal, bestuur, rechtspraak, universiteit en godsdienst. Lodewijk XIV aanvaardt een groot deel daarvan, maar de politieke zelfstandigheid van de vrije rijksstad is voorbij.

Straatsburg was daarmee een van de laatste vrije gebieden in de Elzas die in Franse handen kwam. Samen met Mülhausen had de stad de Franse expansie tot dan toe weten te weerstaan.

Maar de geschiedenis zou hier niet eindigen.

In 1871, na de Frans-Duitse oorlog, werd Straatsburg opnieuw Duits en kwam de stad bij het Duitse Keizerrijk. In 1918 keerde de Elzas terug naar Frankrijk. Na 1940 werd de regio opnieuw door Duitsland ingelijfd en in 1944-1945 kwam Straatsburg weer onder Frans bestuur.

In minder dan drie eeuwen veranderde Straatsburg dus herhaaldelijk van politieke meester: van de Freie Reichsstadt binnen het Heilige Roomse Rijk, naar Frankrijk, vervolgens naar het Duitse Keizerrijk, opnieuw naar Frankrijk en tijdens de Tweede Wereldoorlog opnieuw naar Duitsland, om uiteindelijk weer Frans te worden.

De geschiedenis van Straatsburg laat daarmee zien hoe de Elzas eeuwenlang het speelveld vormde van de machtsstrijd tussen Frankrijk en de Duitse wereld.

30.09.2026