Lichtmis: het licht komt terug

Vandaag is het Lichtmis. Die dag roept herinneringen op aan wat mijn grootouders me vertelden. Lichtmis was een feest van de terugkeer van het  licht en het leven, rituelen en oude overtuigingen, doorgegeven van generatie op generatie.

Pannenkoeken hoorden er onlosmakelijk bij. Het bakken was traditie, maar ook beladen met betekenis. Enerzijds loerde het ongeluk. Wie een pannenkoek op de grond liet vallen, daagde het noodlot uit. Anderzijds was er het geluk. Wie een trouwring in het deeg doopte, schonk een vrouw voorspoed. Lichtmis balanceerde zo tussen vrees en hoop.

Kaarsen stonden centraal. Ze verbeeldden de overwinning van het licht op de duisternis. Op Lichtmis wijdde men twee kaarsen, bestemd om later, met Allerheiligen, te branden ter nagedachtenis van de doden. Ook dieren kregen bescherming. Men stak een kaars aan en bewoog die onder hun buik, om kwaad en ziekte af te weren.

Lichtmis bracht ook sociale gebruiken met zich mee. Armen genoten die dag een bijzondere vorm van gastvrijheid. Men mocht vrijuit spreken en de waarheid zeggen, zonder nare gevolgen. De dag bood ruimte, letterlijk en figuurlijk.

Zelfs wolven maakten deel uit van het volksgeloof. Men geloofde dat het zonlicht op Lichtmis hen zes weken lang deed vluchten. In Frans-Vlaanderen leefde nog een donkerder verhaal. Kinderen die die nacht door een priester werden gewekt, zouden in weerwolven veranderen.

De naam Maria Lichtmis, of Onze-Lieve-Vrouw Lichtmis, verwijst naar een oudere betekenislaag. In sommige regio’s van de Nederlanden sprak men van “Vrouwendag”. Dankzij paus Innocentius II kennen we de verklaring. Op deze dag vereerden de heidense Romeinen Proserpina, godin van de onderwereld en van de terugkeer van het leven. Het feest had dus een voorchristelijke oorsprong en draaide om de terugkeer van het licht, om reiniging en om de vruchtbaarheid van mens en natuur.

Voor onze voorouders was Lichtmis meer dan een feestdag. Het was een scharniermoment in het jaar. Men observeerde de natuur en probeerde het weer te lezen. Zo groeide Lichtmis uit tot een zogenaamde kritische dag, rijk aan weerspreuken die de komende weken moesten voorspellen.

Weerspreuken

Lichtmisse schoon en klaar,
geeft een vruchtbaar roggejaar.

Lichtmisse donker,
maakt de boeren jonker.

Lichtemisse kuisch en klaar,
maakt de boeren bedelaar.

Te Lichtemisse en is een vrouw nooit zo arm
of heeft ze een pannetje vet of warm.

En uit Kaaster noteerde ik nog:

Schijnt de zon door ’t hout,
dan maakt het zes weken koud.

02.02.2026