Van de Nederlanden tot de Benelux en terug

Op 5 september 1944 tekenen België, Nederland en Luxemburg in Londen de Douaneovereenkomst. De drie Benelux-landen vormen vanaf dan de basis voor een douane-unie, die in 1948 in werking treedt: een eerste belangrijke stap in de richting van de Benelux Economische Unie. Het verdrag tot oprichting daarvan wordt op 3 februari 1958 ondertekend en treedt op 1 november 1960 in werking voor een termijn van vijftig jaar. In 2008 wordt een vernieuwd Benelux-Verdrag ondertekend, dat op 1 januari 2012 in werking treedt. 

Deze toenadering tussen de landen die ooit tot de Nederlanden behoorden, nog tijdens de Tweede Wereldoorlog tot stand gekomen, is een krachtig signaal voor het naoorlogse Europa. Enkele cijfers om te begrijpen wat deze Benelux-landen samen betekenen: ongeveer 30,6 miljoen inwoners en een bbp van circa 1.911 miljard euro, goed voor ongeveer 10,2 procent van het bbp van de Europese Unie. 

Met deze cijfers kan men zich terecht afvragen waarom de Benelux-unie stilaan op de achtergrond is geraakt. Op het eerste gezicht luidt het goedkope antwoord: de opmars van Europa. Maar zo eenvoudig is dat niet. Na aanvankelijk voorstander te zijn geweest van Benelux – zie de namen van de ondertekenaars van het verdrag van 1944 – zijn de Franstaligen in dit land bang geworden voor een nog grotere minorisering in Benelux-verband. In Franstalig België leeft men nog liever, steunend op Frankrijk, in een virtueel failliet land. Franstalig België verkiest failed state België onder de uitgestoken vleugels van grote broer Frankrijk.

De rol van Frankrijk achter de schermen om Benelux te kelderen mag je niet onderschatten. De cijfers hierboven spreken verder voor zich: als deze economische macht wordt omgezet in een metapolitieke entente cordiale, dreigt Frankrijk zijn invloedrijke rol in België en het Groothertogdom Luxemburg  te verliezen, de landen die men in Parijs tot zijn geopolitieke invloedssfeer rekent.

Het idee van Benelux als hedendaagse erfgename van de historische Nederlanden is het einde van de Franse droom met tentakels tot aan de Rijn. Toegegeven, de naam Benelux, die lijkt op het merk van een wasmiddel, is wellicht minder inspirerend en voor verbetering vatbaar. Maar een doorgedreven samenwerking tussen de landen die Willem I tussen 1815 en 1830 samenbracht, blijft een interessante piste om te beletten dat de grens met Frankrijk ooit door het Zoniënwoud zou gaan lopen en om meer gewicht in de schaal te leggen in het zootje dat de Europese Unie heet.

05.09.2026