Over populisme, volkssoevereiniteit en de stem van het volk

Populisme kan worden begrepen als een reactie op de kloof tussen de institutionele organisatie van de democratie en de daadwerkelijke politieke macht van het volk.

Wanneer de stem van burgers in naam van de democratie wordt gemarginaliseerd of als ondemocratisch wordt afgedaan, rijst de vraag of de democratie daarmee niet haar eigen uitgangspunten ondergraaft. Is populisme dan een bedreiging voor de democratie, of is het juist een reactie op het tekortschieten ervan?

Jean-Jacques Rousseau stelt de vraag naar de onvervreemdbare soevereiniteit van het volk. Ernesto Laclau beschouwt het volk als een politieke gemeenschap die door gedeelde eisen en strijd tot stand komt. Alain de Benoist en Michel Onfray stellen de uitholling van de volkssoevereiniteit ter discussie. Jean-Claude Michéa bekritiseert de minachting voor de leefwereld van gewone mensen. Mark Elchardus benadrukt het belang van de daadwerkelijke invloed van burgers op het beleid.

Interessante beschouwingen over populisme laten zich zelden opsluiten in de klassieke tegenstelling tussen links en rechts. Juist waar die scheidslijn wordt overschreden, komen fundamentele vragen over volkssoevereiniteit, politieke macht, de verhouding tussen volk en elite en de werking van de democratie naar voren. De uiteenlopende auteurs die hier aan bod komen, vertrekken vanuit verschillende politieke en filosofische tradities, maar raken aan vraagstukken die zich niet tot één ideologische richting laten herleiden.

Tegelijkertijd klinkt vanuit een andere hoek de kritiek dat populisme de tegenstelling tussen hoger- en lageropgeleiden verscherpt en complexe politieke vraagstukken reduceert tot een conflict tussen het volk en de elite.

De verschillende stemmen die volgen, belichten uiteenlopende kanten van dit spanningsveld: van de verdediging van de volkssoevereiniteit tot de kritiek op populisme en de mogelijke gevaren ervan.

De centrale vraag blijft: wie bezit in een democratie werkelijk de politieke macht — het volk, zijn vertegenwoordigers of de instellingen die namens het volk handelen? En wie bepaalt eigenlijk wat de wil van het volk is?

HET VOLK EN DE ELITE

Daniel Cohn-Bendit — Frans-Duits politicus, voormalig studentenleider en voormalig Europarlementariër:

‘We hebben schoon genoeg van het volk!’

Alain Minc — Frans essayist, econoom en bedrijfsadviseur:

‘Populisme is de overwinning van mensen met weinig opleiding op hoger opgeleiden.’

Ewoud Kieft — Nederlands historicus en schrijver:

‘Het populistische verhaal van één volk met één volkswil is een sprookje.’

HET VOLK ALS POLITIEKE GEMEENSCHAP

Ernesto Laclau — Argentijns politiek theoreticus:

‘Populisme is een manier om het politieke vorm te geven.’

Koen Deschouwer — Vlaams politicoloog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Brussel:

‘Maar tegelijk is populisme een basisingrediënt van democratie, want je moet op de een of andere manier toch proberen te vatten wat het volk wil.’

DE SOEVEREINITEIT VAN HET VOLK

Alain de Benoist — Frans essayist en politiek theoreticus:

‘Populisme is een eis die vanuit het volk vertrekt om politici ertoe te dwingen opnieuw aan politiek te doen.’

Michel Onfray — Frans filosoof en essayist:

‘Demagogie veronderstelt dus dat het volk soms op overdreven wijze zijn soevereiniteit uitoefent.’

DE LEEFWERELD VAN HET VOLK

Jean-Claude Michéa — Frans filosoof en essayist:

‘Het volk is niet het probleem, maar de oplossing.’

DEMOCRATIE EN BURGERINVLOED

Mark Elchardus — Vlaams socioloog en emeritus hoogleraar aan de Vrije Universiteit Brussel:

‘Democratie vereist werkelijke invloed van burgers op het beleid.’

Arthur Moeller van den Bruck — Duits publicist en politiek denker:

‘Niet de staatsvorm maakt een democratie tot een democratie, maar de deelname van het volk aan de staat.’

DE ONVERVREEMDBARE SOEVEREINITEIT

Jean-Jacques Rousseau — Geneefs filosoof en politiek denker uit de achttiende eeuw:

‘De soevereiniteit kan niet worden vertegenwoordigd, om dezelfde reden waarom ze niet kan worden afgestaan.’

Woorden hebben wortels. Achter het woord populisme schuilt een fundamentele vraag die de democratie blijft achtervolgen:

Kan het volk werkelijk soeverein zijn wanneer het zijn macht slechts gedeeltelijk kan uitoefenen via vertegenwoordigers en instellingen?

12.10.2026