Nietzsche: filosoferen met de hamer

Op 15 oktober 1844 werd Friedrich Nietzsche geboren in Röcken, in Saksen, het huidige Saksen-Anhalt.

Waarom noemen we hem de filosoof met de hamer?

Nietzsche gebruikte zelf de uitdrukking ‘filosoferen met de hamer’ als ondertitel van zijn werk Afgodenschemering (Götzen-Dämmerung, 1889).

Zijn hamer was geen wapen om mensen te bestrijden, maar een instrument om de afgoden van zijn tijd aan een kritisch onderzoek te onderwerpen: gevestigde waarheden, heilige huisjes en morele overtuigingen die zelden nog in vraag werden gesteld.

Hij wilde weten wat er schuilgaat achter onze idealen, onze deugden en onze vijandsbeelden. Soms volstaat een tik met de hamer om te horen hoe hol ze klinken.

In deze woelige tijden klinken Nietzsches bedenkingen over oorlog, vijandschap, macht en menselijke zwakte verrassend actueel.

Een beknopte selectie van zijn confronterende gedachten uit mijn lezingen:

• ‘Wat is slecht? Alles wat voortkomt uit zwakte.’
• ‘Wees niet deugdzamer dan uw krachten toelaten.’
• ‘Vaak kiest men voor de aanval en maakt men vijanden om te verbergen dat men zelf zwak staat.’
• ‘Wanneer men moedige mensen ergens toe wil overhalen, moet men de zaak gevaarlijker voorstellen dan ze is.’
• ‘Er is geen beter middel tegen de vijand dan nog een vijand.’
• ‘De haat tegen het boze is de pronkmantel waarmee de farizeeër zijn persoonlijke antipathieën camoufleert.’
• ‘Velen zijn hardnekkig in de weg die ze zijn ingeslagen, weinigen in het doel dat ze nastreven.’
• ‘Wie leeft van de strijd met de vijand, heeft er belang bij die vijand te behouden.’
• ‘Oorlog en moed hebben meer groots tot stand gebracht dan naastenliefde. Niet uw medelijden, maar uw dapperheid heeft tot dusver de slachtoffers gered.’

Nietzsche verheerlijkt hiermee niet zomaar de oorlog. Hij daagt ons uit na te denken over moed, strijd, macht en de waarden waarmee mensen hun handelen — of juist hun niet-handelen — rechtvaardigen. Zijn uitspraken zijn provocerend en vragen om een kritische lezing, niet om blinde instemming.

En vergeet dit niet, beste lezers:

‘Er bestaan geen feiten, alleen interpretaties.’

— Friedrich Nietzsche, nagelaten aantekeningen, 1886–1887 (Nachlass, fragment 7[60]).

Misschien is dat precies de blijvende betekenis van Nietzsche: niet dat hij ons kant-en-klare antwoorden geeft, maar dat hij ons dwingt onze zekerheden te onderzoeken.

Welke afgoden zouden vandaag een tik met de hamer verdienen?

Wido

PS. Enkele van deze uitspraken van Nietzsche bieden volgens mij een interessante invalshoek om het VRT-debat van gisteren, met prof. Tom Sauer, De Gucht en anderen, anders te bekijken. Bij de oorlog tussen Rusland en Oekraïne vertrek ik zelf echter steeds vanuit een eenvoudige vraag: wat wil het Oekraïense volk?

15.10.2026