Paul Hazard:  Nederland als kruispunt van mensen boeken en ideeën

Op 30 april 1878 werd in het Frans-Vlaamse dorp Noordpene de literatuurhistoricus, filosoof en essayist Paul Hazard geboren.

Zijn vader en grootvader waren dorpsonderwijzers in Noordpene. Zijn moeder, Marie-Eudonie Looten, was een zus van de bekende Frans-Vlaamse voorman Camille Looten. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Hazard zich ontpopte tot een fervent pleitbezorger van het onderwijs van het Nederlands in Frans-Vlaanderen.

Hazard behaalde zijn ‘certificat d’études’ in Arneke en volgde vervolgens de klassieke humaniora in Armentiers. Het lyceum waar hij studeerde draagt tot op vandaag zijn naam.

Al vroeg moet zijn uitzonderlijk talent zijn opgevallen, want vanaf 1900 werd hij toegelaten tot de prestigieuze École Normale Supérieure in Parijs. In 1903 behaalde hij de aggregatie letteren. Hij zette zijn studies voort aan de Sorbonne, waar hij in 1910 doctoreerde met een proefschrift dat hem meteen bekendheid opleverde: La révolution française et les lettres italiennes.

Zijn academische loopbaan bracht hem eerst naar de universiteit van Lyon en vervolgens opnieuw naar de Sorbonne in Parijs. In 1925 werd hij benoemd tot titularis van de leerstoel vergelijkende literatuurwetenschap aan het befaamde Collège de France. In de jaren dertig doceerde hij bovendien als gastprofessor aan verschillende Amerikaanse universiteiten. In 1932 en 1940 gaf hij les aan de Columbia University in New York.

Opmerkelijk is dat hij in 1941, midden in de oorlog, besloot terug te keren naar Frankrijk om er te doceren. Datzelfde jaar werd hij voorgedragen als rector van de universiteit van Parijs, maar zijn kandidatuur werd afgewezen door de Duitse bezetter.

Zijn bekendste werk, La crise de la conscience européenne (1935), verscheen pas in 1990 in Nederlandse vertaling (bij Agon) onder de titel De crisis in het Europees denken. Europa op de drempel van de Verlichting 1680-1715.

De Spinoza-specialist Karel D’huyvetters noemde Hazard “zonder twijfel een van de coryfeeën van de beschavingsgeschiedenis” en voegde eraan toe: “Paul Hazard is een uitmuntende gids, eerlijk als goud, objectief als een deurwaarder, bloemrijk als een rederijker, diepzinnig als een mysticus, wijs als een grootvader en belezen als geen ander.”

In 1940, vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, werd hij verkozen tot lid van de Académie française. Door de oorlog werd hij echter nooit officieel geïnstalleerd. Zijn vroegtijdige overlijden op 13 april 1944 in Parijs maakte zijn officiële opname onmogelijk.

Een citaat van Paul Hazard over Nederland in de 17de en 18de eeuw:

“Nederland is door haar universiteiten een land van bemiddelaars. Rond haar leerstoelen verzamelen zich studenten uit het oosten en het westen, uit het noorden en het zuiden, om te luisteren naar professoren die niet alleen Nederlands zijn, maar ook Frans en Duits. In Nederland hebben mensen, boeken en ideeën uit verschillende landen elkaar ontmoet; en er hebben geestelijke uitwisselingen plaatsgevonden zoals je die nergens anders in die tijd aantreft… Gedurende de hele zeventiende eeuw en een groot deel van de achttiende eeuw hebben Engelsen, Fransen, Schotten, Denen, Zweden, Polen en Hongaren gestudeerd in Leiden, Franeker, Groningen en Utrecht…”

30.04.2026