De boekhandel is stervende, lang leve het boek!

Gisteren zat ik bij mijn uitgever Karl Drabbe van Ertsberg om de promotie van mijn nieuwe boek TAALMOORD (verschijnt in augustus) te bespreken. Altijd een fascinerend moment. Niet alleen het schrijven van een boek boeit me, maar ook alles wat daarna komt: de kaft, het papier, de promotie, de verkoop, de vraag of iemand het uiteindelijk ook leest.

Er is veel veranderd sinds mijn Brepols-jaren in de jaren negentig. Mijn functie had toen geen naam. Vandaag zou men het waarschijnlijk “marketing en sales” noemen, liefst in het Engels, omdat alles belangrijker klinkt in het Engels. In werkelijkheid deed ik van alles wat: auteurs begeleiden, meedenken over kaften en illustraties, oplages bepalen, promotiecampagnes uitwerken, boekhandels bezoeken, beurzen afschuimen. Het voordeel was dat je betrokken was bij het hele traject van een boek, van idee tot boekenkast.

Bij Brepols leerde je bovendien het vak aan de bron. Hoe drukken, vouwen en binden werkte. En als je iets niet wist, ging je gewoon naar de productie. Daar keken de mannen aan de machines soms geamuseerd naar de gedoctoreerde heren die Griekse en Latijnse teksten uitgaven, maar geen idee hadden wat hun eigen technische eisen betekenden. Mijn methode was eenvoudig: doen alsof ik niets wist. Dat was meestal ook zo. Respect tonen voor de vakman werkte wonderwel.

Zoals Herman van Veen ooit zong: “Alles wat ik weet, weet ik van een ander.” Het is een levenswijsheid die in een drukkerij nog beter werkt dan op een universiteit.

In die tijd werd van elk boek nog een dummy gemaakt: een blanco boekenblok waarmee je kon zien hoe papier, kaft en omvang samenwerkten. Ik heb er nog tientallen liggen van bijbels, kunstboeken en reisgidsen. Vandaag zijn het speelboeken voor de kleinkinderen. Onze oudste kleindochter wil schrijfster worden. Jong geleerd is oud gedaan.

En oplages? Die waren toen nog écht oplages. Duizenden exemplaren ineens, vervolgens jarenlang opgeslagen op pallets in magazijnen waar je een kleine gemeente kon huisvesten. Met jaarlijkse tellingen, restwaardeberekeningen en andere folkloristische rituelen waar accountants gelukkig van werden.

Wat ik misschien nog het meest mis, zijn de boekhandels. Ik bezocht er ooit zowat allemaal, in Vlaanderen en ver daarbuiten. Elke stad had zijn vaste parcours. Vandaag wandel ik soms door Antwerpen of Gent als een verdwaalde zombie langs adressen waar ooit prachtige boekhandels zaten. Veritas, Overdiep, Herckenrath, Intellect… verdwenen. Weg. Verdampt.

Dat waren nog winkels waar je een moeilijk boek kon bestellen of een verlanglijstje met antiquarische titels kon achterlaten. Vandaag krijg je soms al een zucht als je vraagt naar een boek dat niet in voorraad is. Men houdt zich liever bezig met de Top 10 van deze week, de boeken die gisteren op televisie passeerden en een handvol bestsellers waarvan de marges netjes samenvallen met de verkoopcijfers.

Wie geen Bart De Wever heet, geen worsten bakt zoals Jeroen Meus, sprakeloos is als Tom Lanoye, of met Bourgondische dan wel Napoleontische overdaad schrijft zoals Bart Van Loo en Johan Op de Beeck, vliegt na enkele maanden alweer uit de rekken richting retourzending.

Dat klinkt misschien wat zuur, maar eigenlijk is het vooral verdrietig. Want als boekenliefhebber – ik koop nog altijd minstens één boek per week, al tel ik ze niet meer om mijn geweten te sparen – mis ik de echte boekhandel. Niet de winkel als verkooppunt, maar de boekhandel als ontdekkingstocht.

Marc Didden schreef ooit een prachtige ode aan de boekhandel: Wie slim is vist hier. Daarin staat de mooie zin: “Omdat een goed boek een goede omgeving nodig heeft om zijn lezer te vinden, heeft God, of zijn manager, op een dag de boekhandel uitgevonden.”

Het boekje verscheen in 2012 en eindigt met de vraag: “Wie slim is vist hier, inderdaad. Maar wat als er straks geen vijver meer over is? En zelfs geen water?”

Veertien jaar later blijkt dat Marc Didden geen vraag stelde maar een diagnose. De zwanenzang van de boekhandel was toen al ingezet en het water in de vijver staat al meer dan een decennium laag. Gelukkig zijn er nog lezers. Voorlopig toch.

19.06.2026