Het vergeten front: Een nieuw boek over de eerste wereldoorlog in Frans-Vlaanderen

Historicus Jan Huijbrechts is bijzonder productief. Met een dertigtal boeken op zijn naam is hij een vaste waarde in de militaire geschiedenis. Zijn focus ligt al jaren op de Eerste Wereldoorlog. Ook in dit nieuwe boek blijft hij dat terrein trouw.

Hij richt zich op Frans-Vlaanderen, maar kijkt breder. Ook Artesië en het zuiden van de Nederlanden komen aan bod.

De titel Het Vergeten Front is goed gekozen. Veel auteurs blijven hangen bij de bekende, bijna mythische slagvelden. Denk aan de IJzer en Ieper. Of aan Verdun en de Somme. Huijbrechts kiest bewust een andere invalshoek.

Hij brengt minder bekende strijdtonelen in beeld. Maar daarom zijn ze niet minder belangrijk. Integendeel. Ze tonen hoe de Duitse pogingen om de Noordzeehavens te bereiken en de weg naar Parijs te openen, gepaard gingen met een reeks vaak zinloze, maar altijd bloedige confrontaties.

De auteur beschrijft die operaties met kennis van zaken. Hij noemt sommige gevechten zonder omwegen wat ze waren: regelrechte fiasco’s.

Ook de burgerbevolking krijgt aandacht. Talloze dorpen werden van de kaart geveegd. De tol was zwaar. Veel burgers kwamen om. De materiële schade was enorm. Toch blijft dat aspect vaak onderbelicht.

Het boek start met een brede historische schets. Frans-Vlaanderen en Artesië blijken al eeuwenlang een grensgebied onder druk. Van de middeleeuwse Franse koningen tot de negentiende eeuw: telkens opnieuw was deze regio inzet van machtspolitiek.

De auteur verwijst naar de Rijn-Alpen-Pyreneeën-doctrine. Die moest de Franse grens tot aan de Rijn verschuiven. Ook de ambities van Lodewijk XIV passen in dat plaatje.

Parijs speelde daarbij een sleutelrol. De stad ligt relatief noordelijk en is moeilijk te verdedigen. Dat verklaart mee waarom deze regio zo vaak het strijdtoneel werd. De verwoestingen in de Westhoek, Frans-Vlaanderen en Artesië waren vaak de prijs om Parijs te beschermen.

Toch had de inleiding, naar mijn gevoel, nog scherper gekund. Meer focus op het Frans-Duitse conflict en Elzas-Lotharingen had hier niet misstaan. Maar het bredere kader is begrijpelijk. Dit blijft nu eenmaal een grensregio met een lange geschiedenis.

STRIJDTONEEL

Daarna volgt het eigenlijke verhaal. Huijbrechts neemt de lezer mee langs een twintigtal strijdtonelen. Alles verloopt chronologisch.

Hij begint bij de ‘race naar de zee’ in het najaar van 1914. Dat is nog een bewegingsoorlog. Maar die loopt vrij snel vast. De oorlog verandert in een statische loopgravenoorlog.

Wat volgt, zijn tal van offensieven. Vaak zonder veel succes. Ze spelen zich af op de heuvelruggen tussen de mijnstreek en Artesië. Het verloop doet denken aan de processie van Echternach: moeizaam, traag en tegen een hoge prijs.

Het menselijke leed is enorm. De verliezen zijn dat ook.

Het verhaal eindigt in 1918. Met het Duitse lenteoffensief — de Kaiserslacht. En met het geallieerde eindoffensief in de laatste honderd dagen.

Huijbrechts heeft oog voor detail. Hij schrijft over soldaten en materiaal. Over strategie, maar ook over mensen. Hij doorspekt zijn verhaal met weetjes en anekdotes. Dat maakt het geheel levendig en goed leesbaar.

HANDIGE REISGIDS

Het boek is meer dan een historisch overzicht. Het wil ook een praktische gids zijn. Een gids langs monumenten en militaire begraafplaatsen.

Dat maakt het bijzonder bruikbaar. Zeker voor wie de streek zelf wil bezoeken.

De oorlog bracht hier ongewild de hele wereld samen. Dat zie je vandaag nog altijd.

Zo is er een Indisch monument en kerkhof in Neuve-Église. In Richebourg liggen Portugese militairen. Canadese begraafplaatsen vind je op meerdere plaatsen, onder meer in Festubert.

Er zijn ook minder bekende sites. In Neuville-Saint-Vaast ligt een Tsjecho-Slowaaks monument. In de buurt staat een Pools monument. In Atrecht worden Schotten en Zuid-Afrikanen herdacht bij het Memorial of the Missing.

Indrukwekkend is ook Notre-Dame-de-Lorette. Dat is een van de grootste militaire begraafplaatsen van Frankrijk. Meer dan 20.000 graven liggen er. Daarnaast zijn er nog massagraven met duizenden gesneuvelden.

Ook de Duitse verliezen zijn enorm. Op Frans grondgebied sneuvelden naar schatting 930.000 Duitse soldaten. Een van de grootste Duitse begraafplaatsen ligt in Neuville-Saint-Vaast. Daar liggen ongeveer 39.000 soldaten begraven. Daarnaast is er een massagraf met meer dan 8.000 doden.

De auteur heeft ook aandacht voor persoonlijke verhalen. Bekend en minder bekend.

Zo is er John (“Jack”), de zoon van Rudyard Kipling. Of Paul Mauk, mogelijk een van de jongste Duitse gesneuvelden. En in Hazebroek ligt second lieutenant Edwin Herman Benneth. Op zijn graf staat eenvoudig: “One of the Brave”.

AANRADER

Ik wil niet muggenziften: de auteur is niet altijd consequent in het gebruik van Nederlandstalige plaatsnamen. En zijn visie op een mogelijke heropleving van het Vlaams in de streek voelt wat optimistisch.

Maar dat zijn details.

Dit boek biedt vooral een rijk en toegankelijk overzicht van minder bekende slagvelden en plaatsen van herinnering. En het is tegelijk een praktische gids voor wie deze plaatsen zelf wil bezoeken.

Een aanrader dus. Voor wie Frans-Vlaanderen en de Franse Nederlanden beter wil begrijpen. En voor wie de vele herdenkingsplaatsen zelf wil ontdekken.

“Het Vergeten Front. De Eerste Wereldoorlog in Frans-Vlaanderen” van Jan Huijbrechts is uitgegeven bij Polemos en verkrijgbaar in de boekhandel.

14.04.2026