Johannes  Althusius: “Tegen een tirannieke overheid heeft het volk een recht op verzet”

Op 12 augustus 1638 overleed in Emden (Oost-Friesland) Johannes Althusius (1557-1638), een Duitse calvinistische rechtsgeleerde en denker. Althusius was de grondlegger van het subsidiariteitsprincipe en volkssoevereiniteit.

Hij verdedigde deze ideeën in zijn werk: ‘Politica methodice digesta, atque exemplis sacris et profanis illustrata’ (1603). Als bekwame raadsyndicus van de stad Emden, die vaak het “Genève van het Noorden” werd genoemd, paste hij zijn theorieën doortastend toe.

In 1584 was Althusius de eerste rechtswetenschapper die werd benoemd aan de Nassause academie van Herborn, een instelling die mede op aandringen van Willem van Oranje was opgericht.

Het is jammer dat Althusius in Vlaanderen en andere landen met een katholieke traditie relatief weinig bestudeerd wordt. In Frankrijk is er de laatste decennia echter een hernieuwde belangstelling voor zijn werk, mede dankzij publicaties van de filosoof en schrijver Alain de Benoist.

12.08.2025

Over de soevereiniteit in eigen kring

Meer dan een half eeuw geleden, in juli 1973, verbleef ik kort in Groningen om mijn Nederlands te verbeteren. Tijdens mijn verblijf maakte ik ook een uitstapje naar Emden, waar ik kennismaakte met de figuur en het denken van de calvinistische denker Johannes Althusius (1583-1638).

In het toenmalige centralistische Frankrijk was Althusius totaal onbekend. Johannes Althusius wordt beschouwd als de vader van het begrip ‘soevereiniteit in eigen kring’. Hij stelde dat “de soevereiniteit bij het volk ligt, niet bij de vorst” en pleitte daarom voor sterke, autonome lokale overheden.

Aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw werd de notie van soevereiniteit in eigen kring geïntegreerd in het gedachtegoed van de Nederlandse neocalvinistische staatsman en oprichter van de Anti-Revolutionaire Partij (ARP), Abraham Kuyper (1837-1920). Kuyper beschreef het als volgt:

“zonder soevereiniteit in eigen kring is de staatsmacht onbepaald gebiedend; beschikkend over de personen, over hun leven, over hun rechten, over hun consciëntie, tot zelfs over hun geloof.”

Prof. Matthias E. Storme verwoordde dit in 2000* zo:

De soevereiniteit moet opnieuw uitgaan van de eigen kring. In een wereld waarin het nihilisme steeds toeneemt moeten we wellicht onze prioriteit inderdaad leggen bij kleine kringen en gemeenschappen waarin de traditie levend kan worden gehouden.

De gedachtegang van soevereiniteit in eigen kring is nog altijd toepasbaar. In Frans-Vlaanderen en voor alle onderdrukte minderheden en groepen kan het in de toekomst een krachtig instrument vormen tegen het absolutisme en de onderdrukking door de centrale staat. Ook in Kern-Vlaanderen, dat wordt overspoeld door diverse bevolkingsgroepen, biedt het model van soevereiniteit in eigen gemeenschap perspectieven om onze identiteit te behouden.

*citaat van Prof. Matthias E. Storme, uit zijn “dankrede”, uitgesproken bij de ontvangst van de André Demedtsprijs op 26 november 2000.

20.07.2025