Kaaster en de kapel van de drie maagden

KaasterIn haar boek Archives du Nord schrijft de romanschrijfster Marguerite Yourcenar over Kaaster, het dorp van haar verste voorouder als, en ik citeer, een "nietszeggende bebouwde kom".

Wij hebben Marguerite beter geïnspireerd geweten. Want Kaaster is niet zo "doodgewoon" als men dit dorp in zijn juiste historische perspectief plaatst, nl. het Vlaamse. Het is wellicht ook een van de oudst bewoonde plaatsen van de Westhoek.

De geschiedenis van de kapel van de Drie Maagden, die ons vandaag bezig houdt, is de perfecte rode draad om doorheen het verhaal van dit door en door Vlaams dorp en van zijn inwoners te grasduinen. Het is een plaats van herinnering voor alle Kaasternaars.

Zoals alle kinderen in Kaaster ben ik wel duizenden keren rond de kapel gereden met mijn fiets, heb ik er catechismus gevolgd bij Mevr. Devos, en met de Ommegang gelopen als jong lid van de harmonie.

Maar 40 jaar geleden speelde dit gebouw ook een grote rol in de ontdekking van mijn Vlaamse wortels en mijn latere belangstelling voor de Nederlandse taal en cultuur. Hier ontdekte ik dat het Vlaams van de streek een echte taal is die kan geschreven worden zoals op de schilderijen van de kapel. Dit hadden ze ons op school niet geleerd.

Bij het lezen van oude teksten over de kapel en de legende van de Drie Maagden, ontwikkelde tevens mijn belangstelling voor de geschiedenis van de Lage Landen.

Enkele jaren later studeerde ik Nederlands, en dit was bepalend voor mijn verder leven. Ik organiseerde ook - met succes overigens - een cursus Nederlands in het oud gemeentehuis van Kaaster, dankzij de goede zorgen van oud-burgemeester Mevr. Gournay, hier aanwezig en die ik hier wil danken voor alles wat ze deed voor Kaaster.

Over de "Drie Maagdenkapel" en andere toponiemen

De bekende en betreurde heemkundige Antoon Lowyck, die veel gedaan heeft voor - en geschreven heeft over - de kapel van Kaaster, wees er terecht op dat de kapel van de Drie Maagden behoort tot de oudste en belangrijkste cultusplaatsen van de Westhoek.

Maar de geschreven bronnen houden zich uitsluitend bezig met de geschiedenis van de kapel sinds de kerstening, in de tijd van Karel de Grote. Zo goed als niemand stelt zich de vraag wat deze plaats kan geweest zijn voor die tijd.

Een eerste antwoord is te lezen op de kaarten van de grote Vlaamse cartografen uit de XVII eeuw. Op die kaarten wordt de kapel zo goed als altijd afzonderlijk vermeld. En dit bevestigt hoe belangrijk ze toen was.

Onze Vlaamse cartografen hebben het allemaal over "de Drie Maagden Kapel" en niet over Onze LieveVrouw, wat betekent dat de oorspronkelijke cultus van de kapel ontegensprekelijk aan de Drie Maagden gewijd was.

Onze Lieve Vrouw speelt uiteraard een rol in het verhaal van de legende en van de kerstening van de site. Maar, zelfs volgens de oude christelijke bronnen, was aan haar in de oorspronkelijke kapel enkel een kleiner altaar gewijd, kleiner dus dan het altaar aan de Drie Maagden. Het is pas later, geleidelijk aan, en ook met de Contrareformatie, dat de cultus aan Onze Lieve Vrouw stilaan de overhand krijgt. En als in de XIX eeuw de naam van de kapel wordt verfranst, wordt deze gewoon veranderd in Chapelle Notre Dame de Grâce.

Ik pleit er dus voor dat de naam van de kapel ook in het Frans terug "chapelle des Trois Vierges" zou luiden, conform de originele Vlaamse benaming, inmiddels op de kapel aangebracht.

Andere Vlaamse toponiemen in en rond Kaaster, vermeld op de oude kaarten zoals die van Sanderus en Blaeu, hebben ook te maken met de kapel en zijn uitsluitend Vlaams:

  • De Commanderij van de tempeliers, later ridders van Malta, die op een of andere wijze in het bezit waren gekomen van de kapel, in die tijden een interessante bron van inkomsten, met de talrijke pelgrims die er op bezoek kwamen, en met alle gronden, kapelle landen genoemd, die bij de kapel hoorden.
  • De Caestermeulen, eveneens eigendom van dezelfde commanderij.
  • Het Oudeneem kasteel, een belangrijke heerlijkheid in Kaaster, op de plaats waar nu de boerderij Willems staat en waar, volgens de volkse bronnen, de blinde ridder van de legende van de Drie Maagden woonde.
  • Misschien heeft het toponiem Heilige Wijngaerde ook ergens te maken met de kapel en in elk geval met de pastorie van Kaaster.

Ik vermeld hier nog andere Vlaamse toponiemen op deze landkaarten zoals de Cruyspopeliemeulen (die popelier schijnt nog te hebben gestaan tot aan de tweede wereldoorlog en zou verdwenen zijn nadat een tank hem zwaar beschadigd had) ; de Moerbeeckhofmeulen ; en het Roel Cruyse die toen blijkbaar nog niet "rood" was.

Een taak voor het gemeentebestuur moet zijn om al deze oude Vlaamse toponiemen in ere te herstellen en die terug in het straatbeeld op te nemen, bijvoorbeeld met tweetalige wegwijzers en borden, zoals in Friesland of Bretagne.

Een heidense cultus

Van een doodgewoon dorp gesproken ! De cultus aan de Drie Maagden van Kaaster is moeilijk precies te dateren maar gaat terug tot ver voor onze tijrekening. Het is verbonden aan een oeroude Indo Europese matronen cultus die men in bijna alle Europese religies aantreft, en ouder dan het kamp van de Romeinen dat aan het dorp zijn naam zou hebben gegeven.

Bij de Germanen heten deze Drie Maagden de Drie Nornen. En van de Kelten weten wij dat ze veelvuldig drie matronen of gezusters eerden. Volgens de oude mythologische verhalen woonden deze Drie Gezusters in bronnen of rivieren, of nog onder de aarde. Met de zonnewenden of bij bijzondere evenementen verschenen ze even tot de levenden om nadien telkens terug te verdwijnen. De wijze maagden voorspelden de toekomst en bepaalden het lot van elke sterveling.

Bekende cultusplaatsen als Kaaster komen nog voor in Vlaanderen, in Wallonië, de Elzas en in Duitsland. Ik denk aan de belangrijkste bedevaartsoorden Brustem in Limburg of Hakkendover in Brabant. In de Eifel en langs de Rijn zijn meer dan 1000 plaatsen en toponiemen teruggevonden die te maken hebben met deze Drie Gezusters!

Kaaster is ongetwijfeld de belangrijkste cultusplaats aan deze Drie Maagden gewijd in het oud graafschap Vlaanderen.

De oorsprong van Kaaster

Maar er is meer : mijn hypothese is dat de oorsprong van Kaaster zelf te maken kan hebben met deze oeroude cultus.

De kern van het dorp doet misschien denken aan een soort kamp. Maar bij nader inzicht heeft het meer iets van een trapezium waarvan de oppervlakte en de vorm veel gelijkenis vertonen met wat men in de Germaanse landen een Vierheckeschanz noemt. Dit is een sacrale of heilige weide, wellicht een open plaats in het bos omringd door grachten en met een klein heidens heiligdom middenin. In Kaaster was dit heiligdom ter ere van de Drie Matronen, op de plaats waar later de kapel werd gebouwd.

Het graf van de Drie Maagden is dus in feite de plaats van een voorchristelijke offerput, symbolische toegang en verbinding tot het leven onder de aarde en waar onze voorouders dieren en wapens offerden ter ere van de Drie Matronen.

Dit stemt trouwens overeen met de vondsten die in de 19e eeuw in Kaaster in de kapel werden gedaan, maar ook in meerdere identieke plaatsen in oude, vooral, Keltische sites, in Frankrijk, Vlaanderen en Duitsland.

Tijdens de kerstening gaf de kerk de voorkeur om oude cultusplaatsen, geankerd in het volksgeloof en in het collectief geheugen van de mensen, te behouden. Zo gebeurde het ook met zo’n oude cultusplaats als die van Kaaster waar op de site een christelijke kapel werd gebouwd en waarin de drie heidense maagden in hun eigen offerput werden "begraven". Een beetje overal in Europa vindt men oude verhalen rond deze Drie Gezusters die op een of andere wijze zo gezegd vermoord en/ of begraven werden. Zie daar ook de symboliek van de overwinning van het Christendom op het heidendom.

Het wordt meer dan tijd om ernstig archeologisch onderzoek hieromtrent te doen in en om de kapel en in Kaaster.

Het geheugen van het dorp

De Kapel van de Drie Maagden en de uitingen van volksgeloof er aan verbonden zijn als een baken in het leven en het geheugen van dit dorp.

Kan u zich het leven in Kaaster voorstellen in de 9e eeuw toen de site werd gekerstend en de eerste kapel gebouwd? Deze gemeenschap was toen nog zo klein dat het kleine kerkhof dat toen nog bestond rond de kapel en dat pas in de 18e eeuw opgeruimd werd , voldeed om er de doden te begraven .

Of Kaaster als druk pelgrimsoord, belangrijker dan Scherpenheuvel volgens Antoon Lowyck, nadat er, in enkele jaren tijd, elf zgn. mirakels werden waargenomen?

En hoe bang waren onze voorouders als de Bosgeuzen in de XVI e eeuw het mausoleum van de drie Maagden, alsook de kapel, zwaar beschadigden? Of als de leider van de Bosgeuzen, Caemerlynck, na hevige gevechten in de omgeving werd gearresteerd en in Ieper terechtgesteld?

Of als ze, een eeuw later, moesten vluchten voor de vijand, de Franse ditmaal, die de kapel en het dorp meermaals beschadigden en verwoestten?

Iets meer dan een eeuw later, met de Franse Revolutie, worden de ornamenten en het zilverwerk van de kapel in beslag genomen en een beetje later wordt het gebouw door de Revolutionairen geplunderd. In 1794 wordt ze gesloten voor de diensten en gebruikt als legerhospitaal en paardenstal .

Pastoor Witsoet heeft nog in 1790, in de oude traditie, een toneelstuk "de Drie Maegden" voor de plaatselijke rederijkerskamer geschreven. In de taal van zijn inwoners uiteraard, nl. het Nederlands. Ook het bewijsboek dat hij houdt voor de pastorie, en dat bewaard is gebleven, is eveneens in vloeiend Nederlands geschreven. Hierin beschrijft hij zijn angsten en zijn strijd tegen diegenen die, in naam van vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid, zijn bezittingen in gevaar brengen en zijn leven bedreigen. Hij zal later worden gearresteerd en sterven in de gevangenis.

Na deze woelige revolutionaire tijden zal de kapel van Kaaster opnieuw worden vrijgegeven voor de cultus en zal de Ommegang opnieuw tot bloei komen in de 19e eeuw. Maar weer zal men moeten dulden dat een ijverige bisschop de te heidense sporen van de legende uit de processie wil verbannen, tot grote ontsteltenis van de inwoners van Kaaster.

Doelstellingen voor morgen

Dit brengt ons tot de 20ste eeuw en tot vandaag waar, geleidelijk aan, alle noties van geloof en volkse tradities anders worden ervaren en dan, stilaan, verdwijnen.

En zo kom ik tot mijn slotvraag : Wat zal de functie zijn van deze kapel morgen? Een nieuwe bestemming vinden voor dit gebouw is ze wellicht behoeden tegen een onvermijdelijke ondergang, vroeg of laat. Ik stel de vraag of de tijd niet is gekomen om haar een centrale plaats te geven als studie en tentoonstellingscentrum rond de volkse tradities en vormen van volksgeloof in Vlaanderen en, in het bijzonder, over de oeroude cultus aan de Drie Maagden in Vlaanderen en Europa.

En hoe kunnen wij de legende van de Drie Maagden als bakermat van dit dorp en de tradities van een gemeenschap opnieuw leven in blazen? Kan men de stervende Ommegang niet opnieuw lanceren als een stoet die de oorsprong en de geschiedenis van het dorp samen met de legende van de Drie Maagden herdenkt?

Als men vandaag een referendum zou houden in Kaaster ben ik er bijna zeker van dat een meerderheid van de bevolking te vinden is om een van de oudste Vlaamse Ommegangen van de regio op een of andere wijze opnieuw leven in te blazen.

De inwoners van deze Vlaamse gemeente hebben door de storm der tijden altijd zelf moeten zorgdragen voor hun kapel, hun taal en hun tradities. Het zal morgen niet anders zijn of het zal niet meer zijn. Ik dank u.

Wido van Kaaster
(Vlaams feest, Kaaster, 06 07 2008)

 

 

randomness