De dood van een taal, ook al wordt ze nog maar gefluisterd door een handjevol mensen op een perceel geteisterde aarde, is de dood van een wereld.
George Steiner
Niet tegen het Vlaams maar wel voor het Nederlands
Hoe is het gesteld met de Vlaamse steektaal in Frans-Vlaanderen? En welke taal moet men er vandaag de dag onderwijzen: het Vlaams en/of het Nederlands?
In mijn jongste essay Een erfenis zonder testament* nam ik positie voor het Nederlands. Of dit betekent dat ik tegen het Vlaams ben zoals sommigen nogal haastig concluderen? Lees hier tekst en uitleg.
Van Duinkerke tot Königsberg
Met mijn hart versta ik dat mensen de streektaal, de taal van hun grootouders willen leren. Ook ik heb soms heimwee naar de zoetgevooisde klanken uit mijn jeugd. Daar is op zich niets mis mee.
De beperkingen van de streektaal zijn nu reëel, maar dit is niet altijd zo geweest. Toen West-Vlaanderen nog dialect sprak, konden Frans-Vlamingen zich verstaanbaar maken in een bepaald gebied over de schreve. De blauwen, de smokkelaars dus, hadden geen vertaler nodig om hun tabak te kopen.
Er was ook een tijd dat men, met de streektaal van de Westhoek, overal rond de Noord- en de Oostzee terecht kon. Van Duinkerke tot Königsberg, om het met Prof. Ludo Simons te zeggen. Een belevenis van mijn grootvader bevestigt dit. Hij werd als Franse soldaat gevangen genomen in de slag om Duinkerken, in het begin van de Tweede Wereldoorlog. Hij voegde er aan toe: "... nog voor het Franse leger de tijd had gehad ons geweren uit te delen". Als krijgsgevangene werd hij naar Oost-Pruisen getransporteerd en tewerkgesteld op een boerderij in de streek van Allenstein (nu Polen). Hij vertelde dat hij als tolk fungeerde tussen de plaatselijke bevolking en zijn Franse lotgenoten.
Vroeger dacht ik dat hij overdreef. Hoe kon hij tolk zijn zonder Duits te kennen? Of was hij zijn Duits vergeten na al die jaren? Pas later begreep ik dat hij in het Vlaams van bij ons met de Duitsers communiceerde. Ze antwoordden hem in het Nederduits, de voertaal in Oost-Pruisen. En grootvader kon met zijn Vlaams het Nederduits verstaan en zichzelf verstaanbaar maken op zo’n 1500 km van Frans-Vlaanderen!
Hoeveel nog?
Een veel gestelde vraag is hoeveel mensen nog de Vlaamse streektaal spreken in Frans-Vlaanderen.
In 1888 kon de Fries Johan Winkler in zijn beroemde boek Oud Nederland, nog schrijven: "Nog heden zijn er in de noordwestelijke gewesten van Frankrijk drie-vierde millioen ingezetenen, die het Vlaamsch als hunne moedertaal spreken!". Rond mijn geboortejaar, in 1955, 70 jaar na het reisverhaal van Johan Winkler, was dat getal wellicht gehalveerd.
Nog geen 15 jaar later was er nog sprake van 150.000 Vlaamssprekenden in de Westhoek. Het verfransingproces versnelde omdat de oudere Vlaamssprekende generaties niet meer werden vervangen. De jongeren, na de oorlog, verfransten geleidelijk aan, o.m. als gevolg van een langere schooltijd. De jakobijnen hebben hun slag thuisgehaald.
Vandaag de dag weet men het nog steeds niet precies hoeveel mensen nog Vlaams spreken. Het is te vrezen dat het aantal Vlaamssprekenden in de Westhoek herleid is tot 20.000 à 40.000. De taal is niet meer gans het volk. En dan?
Mijn taaltelling
Taal- of volkstellingen zijn er nooit geweest in het land van vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. Hoewel: ik heb zelf een kleine taaltelling gehouden in Kaaster, het dorp waar ik vandaan kom. Het was tijdens de Franse volkstelling van 1974. Ik me kandidaat gesteld om deze volkstelling in mijn dorp te houden. In deze functie bezocht ik ongeveer de helft van de inwoners, vooral mensen buiten de dorpskom. Ik maakte van de gelegenheid gebruik om vragen te stellen over de taal die ze thuis spraken.
De resultaten waren verbazend. Ruim 70 % van de bezochte volwassene inwoners verklaarden onder elkaar Vlaamsch te klapp’n! 14 % sprak thuis Frans, maar kon wel Vlaams spreken of verstaan. Amper 11 % kon helemaal geen Vlaams spreken of verstaan. Deze laatste waren allemaal families die niet uit de Westhoek afkomstig waren.
Samen gaf dit toch het hoge percentage van 84 % van de volwassenen die verklaarden Vlaams te spreken en/of te verstaan in een dorp van ongeveer 2000 inwoners. Deze gegevens heb ik nooit bekendgemaakt omdat mijn initiatief onwettig was. Hierdoor kon de echte volkstelling nl. nietig kon worden verklaard.
Ik had ten slotte ook een vraag over wie van die ouders met de kinderen Vlaams sprak. Maar daarvan kan ik de gegevens niet terugvinden. Ik herinner me wel dat de positieve antwoorden minimaal waren.
"Luxe, kalmte en volop thee"
Dit schreef Godfried Bomans, Baudelaire achterna ("luxe, calme et volupté"). Deze zin geeft ook de sfeer weer waarin een schaar bekakte Hollandse professoren in Franse dienst werkten. Uit mijn ontmoetingen met hen heb ik onthouden dat ze meer interesse toonden voor het behalen van de Franse Légion d’honneur dan dat ze belangstelling hadden voor hun vakgebied. En van het Vlaams in Frans-Vlaanderen, nooit van gehoord.
Ook de Nederlandse Taalunie gaat niet altijd vrij uit wanneer ze doet alsof het Vlaams in Frans-Vlaanderen nooit bestaan heeft. Je kan in Frans-Vlaanderen, of je dat graag hebt of niet, niet doen alsof het Nederlands een "vreemde" taal is. Een beetje empathie en lef om de situatie juist in te schatten mag van zo’n instelling toch worden verwacht.
Ten slotte wil ik nog een laatste categorie aanklagen: die van de Vlaamse en Nederlandse nestbevuilers, die doelbewust en systematisch inbeuken op alle uitingen van onze Vlaams- Nederlands identiteit. Die houdingen maakt het niet makkelijk om onze zaak in Frankrijk geloofwaardig te maken en ondergraaft het werk van iedereen die het goed meent met de Nederlandse taal en cultuur in Frans-Vlaanderen.
De Vlaamskiljons
Ik heb ook vragen aan diegenen in Frans-Vlaanderen het Vlaams willen promoten tegen het Nederlands in.
Waarom doen alsof het Vlaams op zich staat, los van de taal in Vlaanderen en Nederland?
Waarom het Vlaams positioneren als een soort "Franse" dialect of als een andere taal, vreemd aan het Nederlands?
Waarom een spelling fantaseren die nooit heeft bestaan? De spelling van het Vlaams kan toch maximaal bij het Nederlands aansluiten om leerlingen, studenten en andere taalgebruikers te helpen? Zelfs Guido Gezelle, nochtans de kampioen van de streektaal, heeft nooit dialectisch geschreven stelt Prof. Dr. Jozef Boets terecht vast.
Ten slotte wil ik weten waarom sommige verdedigers van het Vlaams zich zo afstandelijk, en zelfs vijandig opstellen tegenover de Vlamingen over de schreve? Wat is hun ware bedoelingen? Wat willen ze hiermee bereiken in een Europese context?
Hier en nu
Met mijn verstand schreef ik daarom dat de Frans-Vlamingen hier en nu Nederlands moeten leren. Geen keuze tegen het Vlaams dus, maar voor het Nederlands . Nu er te weinig mensen nog de Vlaamse streektaal spreken is de keuze snel gemaakt. Al dan niet in combinatie met het Vlaams voor wie er zin in heeft. Willen ze met hun buren kunnen spreken in Brugge, Antwerpen of Amsterdam, morgen studeren in Leuven, Leiden of Delft, werken over de schreve tussen Kortrijk of Waregem? Dan is er maar één keuze voor een Frans-Vlaming: met je verstand kies je voor Nederlands!
*Een erfenis zonder testament. Hoe en waarom ik Nederlands leerde. Voor meer informatie zie: www.widopedia.eu